Xu jintawning rusiye ziyariti we rusiye-xitay munasiwetliri


2005.06.30

RUSSIA-CHINA-HU-PUTIN-53.jpg
1- Iyul küni, xitay re'isi xu jintaw bilen rusiye prézidénti putin krémlin sariyida. AFP

Xitay dölet re'isi xu jintaw 30-iyun küni moskwagha yétip kélip, resmi dölet ziyaritini bashlidi. Xu jintaw rusiye prézidénti wladimir putin bilen söhbet ötküzüp, ikki memliketning köp sahelerdiki hemkarliq munasiwetliri shuningdek xelqara we rayon xaraktérliq munasiwetler heqqide pikir almashturdi.

Rusiye prézidénti putin bilen xitay rehbiri xu jintaw rusiye bilen xitayning köp yillardin buyan dawamlishiwatqan istratégiyilik hemkarliq munasiwetlirige yuqiri baha bergen bolup, xu jintaw öz sözide rusiye-xitay hemkarliqining saghlam rawajlinip, siyasiy jehettiki özara ishenchilirining dawamliq chongqurlishiwatqanliqi shuningdek ularning munasiwetlirining uzun mezgil muqim rawajlinishining ikki memliket xelqlirining dostluqi we ikki terepning tüp menpe'etlirige uyghun bolupla qalmastin belki, dunyaning tinchliqi, muqimliqi we güllinishi üchünmu paydiliq ikenlikini tekitlidi.

Xu jintawning bu qétimqi rusiye ziyariti xitay we rusiyining tashqi siyasiy istratégiyisi shuningdek ularning soda-iqtisad, yuqiri téxnologiye, énérgiye we bashqa saheliri üchün ehmiyetlik bolup hésablinidu. Shunga her ikki döletning mezkur mesililerde özara bir-birige éhtiyajliri mewjut bolghanliqtin, bu ikki dölet rehberliri "21-esirdiki xelqara tertip boyiche birleshme bayanname" dep atalghan birleshme bayanatqa qol qoydi. Mezkur birleshme bayanname emeliyette rusiye bilen xitayning özara keng da'irilik munasiwetliri, xelqara mesililer we dunya tertipige bolghan ortaq köz qarashliri qatarliqlarni ekis ettürgen.

Soda-iqtisad we yuqiri téxnika munasiwetliri

Rusiye bilen xitay arisidiki istratégiyilik hemkarliq munasiwet yenila puqta asasqa ige emes …… ular héchqachan heqiqi yosunda birlishelmeydu hemde heqiqi ittipaqdashlargha aylinalmaydu.

Munasiwetlik közetküchilerning qarishiche, xu jintawning bu qétimqi ziyaritining muhim nuqtisi énérgiye we soda –iqtisadiy sahe boyiche hemkarliqni téximu kücheytish bolup, xitay terep uzundin buyan rusiye néfitlirige érishishni muhim kün tertipige qoyghan bolghachqa, mezkur téma ikki memliket rehberlirining her qétimliq uchrishishlirining muhim nuqtisi bolup kelgen. Xitay rehberliri zor tirishchanliq körsitish arqiliq rusiye bilen xitay arisidiki néfit turuba yoli daching –an'garskiy qurulushni qolgha keltürmekchi bolghan. Biraq, rusiye buninggha qoshulmay, peqet xitaygha tömür yol arqiliqla néfit ékisport qilishni dawamlashturmaqta. Elwette, bu xitayning éhtiyajidin xéli yiraq hésablinidu. Amérikining boston shehiride turushluq xitay siyasiyoni doktor saw changchingning éytishiche, xitay pütün imkaniyetliri bilen turuba qurulushini püttürüp, özining néfit mesilisini hel qilishni xalaydu.

Xewerlerge qarighanda yéqinda rusiye yaponiye bilen tüzgen an'garsiky-naxodka néfit turuba qurulushini toxtitip qoyghan. Rusiye bilen xitayning sodisi bu yil 20 milyard dollargha yetken bolup, xu jintaw ikki memliket sodisini buningdin kéyin téximu ashuridighanliqqa wede bérip, uni 2010-yiligha yetkende 80 milyard dollargha yetküzüshni bildürgen.

Hazir rusiye xitayning alaqe, éléktron saymanliri we üsküniliri shuningdek aptomobil qatarliq téxnika mehsulatliri üchün muhim bazargha aylan'ghan bolup, rusiyimu öz nöwitide xitaygha atom éléktir istansisi we bashqilargha kérek bolghan üsküniler, awi'atsiye téxnikisi we bashqa türdiki téxnika üskünilirini chiqirishni dawamlashturmaqta, elwette, buning ichide eng muhimi yuqiri pen téxnika telep qilidighan herbiy qorallar téxnikisi bolup, rusiye nöwette xitaygha eng zor qoral-yaraq satidighan memlikettur.

Ammiwi munasiwetler

Rusiye bilen xitay rehberliri öz uchrishishlirida yen ikki memliketning medeniyet alaqiliri, özara bérip-kélish, sayahet we bashqa ammiwi xaraktérliq munasiwetlerni kéngeytishni muzakire qilghan. Ikki memliket yene 2005-2008-yillirida xitayda rus tili, rusiyide xitay tilini oqutush ishlirigha yardem qilish boyiche bir kélishim imzalighan bolup, uningdin bashqa yene rusiyide xitay medeniyet we ilim –pen merkizi shuningdek xitayda rusiye medeniyiti we ilim-pen merkizi qurush pilani boyiche kélishimgimu qol qoyushqa teyyarlan'ghan.

Shangxey hemkarliq teshkilati bashliqliri yighini

Xitay re'isi xu jintaw rusiyidiki ziyaritini axirlashturup bolup, wladimir putin bilen birge qazaqistanning paytexti astanada ötküzilidighan shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler bashliqlirining yighinigha ishtirak qilidu. Shangxey alte dölet teshkilatining bu qétimqi yighinida yene shu kona téma térrorizim, bölgünchilik we diniy esebiylikke ortaq qarshi turush muzakire qilin'ghandin sirt yene iqtisadiy hemkarliq we chégra halqighan jinayetchiliklerge ortaq qarshi turush mesililirimu muzakire qilinidiken. Saw hangchingning éytishiche, xitayning rusiye we ottura asiya memliketliri bilen bolghan munasiwetlirini kücheytishtiki seweb ikki istratégiyilik meqset asasigha ige bolup, biri énérgiyige ige bolush, yene biri Uyghurlarning musteqilliq heriketlirige zerbe bérish.

Xu jintawning ziyaritining arqa körünishi

CORREX_RUSSIA_CHINA_HU_J_65.jpg
Xitay re'isi xu jintaw 30-iyun rusiyining paytexti moskwadiki ayrodromda. AFP

Xu jintawning bu qétimqi rusiye ziyariti ukra'iniye, gruziye we qirghizistandiki démokratik inqilablar netijiside, bu jaylarda gherbperes hökümetlerning shekillinishidek muhim bir özgirishke toghra keldi. Bir qisim közetküchilerning qarishiche, ottura asiyadiki qirghizistanda yüz bergen öktichiler herikiti netijiside esqer aqayéwning yiqilishi xitaygha küchlük tesir körsetken. Xitay özbékistanning endijan shehiride yüz bergen ammiwi heriketlergimu diqqet qilghan bolup, u islam kérimofning barliq basturush heriketlirini qetiy qollaydighanliqini bildürgen idi.

Ottura asiyada yüz bergen bu xil démokratik özgirishler shuningdek xelqning démokratik teleplirining künsayin küchiyishige nisbeten rusiye bilen xitayning meydani birdek bolup, ularning neziride ottura asiyada démokratiyining emelge éshishi amérika bashliq gherbning mezkur rayondiki tesir küchini ashurup, rusiye bilen xitayning menpe'etlirini chekleydu. Shunga xitay bilen rusiye amérika we yawropa ittipaqining endijandiki weqeni tekshürüsh heqqide kérimofni tenqid qilishigha qarshi pozitsiyide bolghan idi.

Shunga közetküchilerning tehlil qilishiche, xu jintaw bilen putinning uchrishishi amérikining ottura asiya we bashqa sabiq sowét ittipaqi junhuriyetliridiki tesir küchige taqabil turush bolup hésaplinidiken. "Biraq" deydu- xitay siyasiyoni saw changching " rusiye bilen xitay arisidiki istratégiyilik hemkarliq munasiwet yenila puqta asasqa ige emes bolup, rusiye bilen xitay siyasiy we jemiyet tüzülmisining oxshash bolmighanliqi, uning üstige yene bu ikki döletning istratégiyilik menpe'etlirining chongqur toqunushqa ige ikenliki tüpeylidin ular héchqachan heqiqi yosunda birlishelmeydu hemde heqiqi ittipaqdashlargha aylinalmaydu". (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.