Шәрқий деңиздин нефит гази ечиш буйичә япон-хитай оттурисидики ихтилап техичә мәвҗут

Б б с ниң 18 ‏- май күни хәвәр қилишичә, шәрқий деңиздин нефит гази қезиш буйичә һазир хитай -япон оттурисида 5 ‏-қетимлиқ сөһбәт давамлишиватиду. Гәрчә япон вәкиллири өз -ара чүшиниш һасил қилишни илгири сүрүп, ихтилапларни һәл қилишқа тиришқан болсиму, әмма һәл қилмақчи болған ихтилаплар йәнила сақлинип турмақта.

Мәвҗут болуп келиватқан ихтилаплар

Буниңдин бурун учур вастилири елан қилинған мунасивәтлик материялларға асасланғанда, шәрқий деңиздин нефит гази қезиш буйичә хитай -япон оттурисида мәвҗут болуп келиватқан ихтилаплар мундақ:

Шәрқий деңиздин нефит гази қезиш һоқуқи мәсилиси япон-хитай оттурисида сақлинип келиватқан ихтилапларниң бири. Хитай шәрқий деңизда 4 ноқтида нефит гази қезишқа башлиғанда, япон тәрәп японийиниң деңиз тәвәликидики нефит байлиқини хитайниң сүмүрүп кетиш еһтимали бар дәп қарап, хитайдин нефит қезишни тохтитишни тәләп қилған вә япон -хитай оттурисидики деңизда чегра бәлгиләшни тәшәббус қилған иди. Әмма хитай японийә оттуриға қойған чегра сизиқиға қошулмиди. Хитай йәнә деңиздики чегра сизиқиниң японийә тәрәптики даириниң һәммиси японийиниң иқтисадий райони болушиғиму қошулмиди. Бундақ әһвал астида, бултур 10 ‏-айда, япон тәрәп япон-хитай оттурисидики деңиз чегра сизиқиға җайлашқан 4 ноқтидики нефит газини икки дөләт бирликтә қезиш һәққидә тәклип қойса, хитай қошулмиди. Хитай буйил 3 ‏- айда буниңға қарши һалда, хитай-япон оттурисидики деңиз територийисиниң җәнуб вә шимал тәрипидики нефитликләрниң һәммисини икки дөләт ортақ ечишни тәшәббус қилди. японийә пәқәт икки дөләтниң шәрқий деңиздики деңиз територийиисниң шимал қисмини ортақ ечишқа қошулди, әмма хитайдин шу тәрәпни қедирип тәкшүргән барлиқ материялларни ашкарилашни тәләп қилди. Шуниңдин кейин, хитай йәнә 'ихтилапларни қайрип қоюп, шәрқий деңизда газни ортақ қезиш' дегән шәкилни қоллинишни оттуриға қоймақта. Әмма буниңда бир муһим ихтилап барки, японийә билән хитайниң шәрқий деңиздики деңиз територийиисниң җәнуб қисми дегән районда, японийә өзиниң дөләт земини дәп җакарлап келиватқан сәнкаку тақим араллири бар. японийә өзиниң мушу територийә һоқуқиға тақишидиған һәр қандақ тәшәббусни қобул қилмайду, бәлки японийә узундин буян өзиниң мушу територийә һоқуқини қоллайған һәр қандақ хәлқаралиқ келишим вә башқа талаш-тартишларға актип қатнишип кәлмәктә.

Икки дөләт оттурисидики сөһбәтләр

Буниңдин бурун учур вастилирида елан қилинған мунасивәтлик материялларға асасланғанда, 2004 ‏- йилида хитайда японийигә қарши милләтчилик интайин еғир дәриҗигә йәткәндиму, японийиниң хитайға бивастә салған мәблиғи йәнила 19% көпәйгән иди. Хитай 2006 ‏- йли 3 ‏- айда сәнкаку тақим араллирини өз ичигә алған шәрқий деңиздики су асти байлиқлиридин икки дөләт тәң пайдилинишни оттуриға қоюп, өз хаһиши буйичә нефит қезишқа башлиғанда, андин японийә хитайға бериватқан қәрз пулларни пүтүнләй тоңлатти. Шундақла , 2006 ‏- йили 3 ‏-айда японийидә йеңидин нәшр қилинған тулуқ оттура мәктәп дәрсликидә сәккаки тақим араллиири японниң земини дәп қайтидин тәкитләнди. японийә йәнә америка билән бихәтәрлик келишими түзди. Шуниңдин кейин япон -хитай оттурисида шәрқий деңизда нефит гази мәсилиси буйичә сөһбәт елип берилишқа башлиди. Бүгүнгә қәдәр бу җәһәттики 5 ‏- қетмлиқ сөһбәтниңму нәтиҗиси болмиди. Гәрчә хитайниң шәрқи җәнубий деңиз бойлирида һазир еғир апәт пәйда қиливатқан деңиз борини тиз сүрәт билән шәрқи деңизға қарап келиватқан әһвалдиму, япон-хитай оттурисидики сөһбәт йәнила тохтап қалмиди. Бәлки бу икки дөләт һазир 6 ‏- қетимлиқ сөһбәткә тәйярлиқ көрмәктә.

японийә өзиниң үстүнлики билән хитайда ислаһат елип беришни илгири сүрүши лазим

Хитайдики мустәқил тәтқиқатчи, обзорчи җяв гобяв әпәнди буйил 3 ‏- айда японийини зиярәт қилип қайтип кәлгәндин кейин язған обзорида мундақ дәп баян қилиду: тарих ху җинтав үчүн худди қанун ислаһати дәвридики япон падишаһидәк вә уруш дәвридики америка призеденти линкиндәк мәшһур ислаһатчи болидиған шараитни яритип бәргән иди, һәтта америка бундақ чоң ислаһат үчүн һәрқандақ ярдәмни айимаслиққа рази болсиму, әмма ху җинтав пурсәтни ғенимәт билмиди, хитайдики мутәәссипләрдин қорқти. Әмәлийәттә хитайдики мутәәссипләрниң йүрики пок-пок иди. Миниң қаришимчә, - дәйду җяв гобяв әпәнди, ‏- дуняда америкидин қалса пәқәт японийила хитайға тәсир көрситәләйдиған вә яки хитайни өзгәртәләйдиған дөләт. японийә өзиниң үстүнлики билән хитайда ислаһат елип беришни илгири сүрүши лазим, әмәлийәттму һазир японийиниң һәрбир сөзи, һәрбир һәрикити, һәтта японийидики бирәр кишиниң қайсибир қәвристанлиқни зиярәт қилишиму, хитайни қатиқ чүчүтүп сарасимигә селип туруватиду. (Вәли)