Kompartiyige " toqquz baha" we xitayning kélechigi


2005.04.21

2004 - Yili noyabirda élan qilin'ghan "ulugh éra géziti" diki " kompartiyige toqquz baha," xitay hökümiti we xitay jama'etchiliki arisida jiddi tewrinish peyda qildi. Hazirgha qeder 800 ming partiye ezasining kishi xitay kompartiyisini bayqut qilghanliqi ilgiri sürülmekte. Bu munasiwet bilen aldinqi küni amérikidiki ilmiy xadimlar, muxbirlar shundaqla közetküchiler, paytext washin'gtonda muhakime yighini chaqirip, " toqquz baha" we uning tesiri toghrisida muzakire élip bardi.

Muhakime yighinida amérikining wén'giriyidiki sabiq bash elchisi, amérika erkinlik sariyining mu'awin re'isi mark palmir, jonggo - amérika iqtisadi we bixeterlik közütüsh komitétining ezasi, dölet mudapi'e ministirliqining sabiq yardemchi ministiri stéfan briyen, erkinlik tetqiqat fondi jem'iyitining re'isi jek wéllir shundaqla "ulugh éra géziti" én'gilizche basmisining muherriri gariy fyurbérglar söz qildi.

Mark palmir: xitay démokratiyisi afghanistanning keynide qaldi

Xitayda islam diniy erkinlikini ilgiri sürüsh, bizni islam dunyasi bilen birlishish yolida pewqullade purset bilen teminleydu. Chünki dunya boyiche eng éghir bésimgha uchrawatqan musulmanlar shundaqla planitimizdiki eng az erkinlikke ige musulmanlar shinjangda......

Mark palmirning tekitlishiche, xitaydiki hazirqi eng jiddi mesile diktaturluq astida éziliwatqan puqralarning démokratiye hoquqi mesilisiken. Mark palmir "diktaturluq éngi jang zémindin xu jintawgha miras qaldi. Erkin we adil saylam arqiliq élip bérilmighan hoquq almishish, istibidat siyasettiki özgürüshni peyda qilalmidi. Muxbirlar, oqughuchilar, dindarlar, yashlar ichidiki serxiller shundaqla oxshimighan köz- qarashtiki kishilerni türmige tashlash, ten jazasi bérish dawamlishiwatidu," dep körsetti.

Xitay dimokratiyisi afghanistanning keynide qalghanliqini tekitligen palmir, mundaq deydu: "men bir kitabimda söz témisidiki rayonlarda bolupmu keng menidiki ottura sherq rayonida özgirish yasash muhimliqini tekitlidim. Biz téxi yéqindila qirghizistandin tartip afghannistan'ghiche shundaqla iraq, liwan, misir we marakeshtiki bu döletlerning tarixida misli körülmigen zor démokratik özgürüshlerge guwah bolduq. Mezkur rayonda kishilerning yaki pütün döletning tereqqiyatini tizginlewatqan kona siyasi séstimini bikar qilish toghrisida bes - munazire qozghaldi. Xitay xelqining uzun tarixi, ilghar medeniyiti bar, dep qarilidu. Emma biz sawatsiz afghanlarning bilet tashlash, öz prézidéntini saylash hoquqigha igilikini körüwatimiz. Bu hoquq nechche yüz milyon xitaygha ret qiliniwatidu."

Kishilik hoquq komitéti istibdatlarning qilmishini yoshuridighan organ bolup qaldi

Palmir, b d t ning kishilik hoquq mesilidiki roli heqqide toxtaldi. Mark palmir mundaq deydu:

- B d t bash katipi kofi annan, deydu mark palmir, " u dimokratiye we kishilik hoquq rohi, b d t ni islah qilish pilanining merkizi mezmuni, dep körsetti. Bolupmu annan , kishilik hoquq komitétini bikar qilishni otturigha qoyup, mezkur organ kishilik hoquqni depsende qiliwatqan döletler qilmishini yoshuridighan orun bolup qalghanliqini teqidlidi.

Jek wéllir: xitaygha rigan desturini ishlitish kérek

Yighinda erkinlik tetqiqat fondi jem'iyitining re'isi jek wéllir mundaq deydu: "men shuni teshebbus qilimenki, xitaygha rigan desturini qollinish kérek. Bu hujum pozitsiyiside turush kérek digenliktur. Siz zeytun top musabiqisida mudapi'ede turup utalmaysiz. Utush üchün hujum qilishingiz kérek. Rigan desturi boyiche xitayning ajizliqini tépip chiqish we shu boyiche istratégiye belgilep, xitayni ajizlitish. Mudapi'ede turush nahayiti muhim. Biz yaponiye, jenubiy koriye, filippinlar bilen shundaqla téz arida wéytnam we hidistanlar bilen ittipaq qurushimiz kérek."

Xitayning üch chong ejellik ajizliqi

Doktor jek willir, xitayning üch chong ejellik ajizliqi bar, dep körsetti. Wéllir mundaq deydu: " biz buni üchte yoq, dep atalaymiz. Bu üch mesilini su qi'isliqi, yashlarning xotun alalmasliqi shundaqla banka séstimisidiki kriziske yighinchaqlashlash mumkin. Shimali jonggoda su tügewatidu… buningdin kéyin xitayda milyonlighan yashlar xotun alalmasliqi mumkin. Xotunsiz yashlar xitay jem'iyitidiki chong bir mesile bolup qalidu… emma eng muhimi bankilar. Xitayda dölet igilikidiki töt chong bankining hemmisi weyran boldi...." Wé'illirning tekitlishiche, xitayda 50 milyon 100 milyon'ghiche arliqtiki ottura tebiqe kishiler bay boliwatidu, emma bir milyon insan namratlashmaqtiken.

Wéllir: Uyghurlarni qollash amérikini musulmanlarning hörmitige sazawer qilidu

Xitay dunya miqyarisidiki démokratiye herikitining riqabitige duch kéliwatqanliqini tekitligen wéllir, Uyghurlar mesilisini amérikining aldidiki pewquladde purset, dep körsetti. U mundaq deydu: " xitayda islam diniy erkinlikini ilgiri sürüsh, bizni islam dunyasi bilen birlishish yolida pewqullade purset bilen teminleydu. Chünki dunya boyiche eng éghir bésimgha uchrawatqan musulmanlar shundaqla planitimizdiki eng az erkinlikke ige musulmanlar shinjangda......"

Bu yerdiki xelqler - deydu wéllir, - qazaqistan, qirghizistan we özbékistandiki xelqler bilen oxshash tilda sözlishidu. Ular xen milliti emes, türkiy xelqler. Ularning diniy islam, ular musulman shundaqla ular kichikkine erkinlik telep qilatti, emma ularda bumu yoq. Shunga biz ularning erkinlikini ilgiri sürüshimiz kérek. Eger biz shundaq qilalisaq dunyadiki musulmanlarning hörmitige érishishimiz mumkin.

Seyshenbe küni chaqirilghan bu qétimqi yighinni "ulugh éra" géziti uyushturghan. Yighin washin'gtondiki memliketlik axbarat merkizide échildi. (Erkin)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.