Мутәхәссисләрниң японийә мудапиә назарити доклати һәққидики қарашлири


2006.03.30

Chinese_paramilitary_soldie.jpg
2006-Йили 17-март күни хитай әскәрлири нәнҗиңда мәшқтә. AFP

японийә дөләтлик мудапиә тәтқиқат институти дүшәнбә күни елан қилған" шәрқий асия истиратегийә омумий чүшәнчиси" намлиқ доклатида, хитайниң тез сүрәттә һәрбий күчини заманивилаштуриватқанлиқи болупму ядро қорал вә балистик бомба җәһәттики қабилийитини алаһидә күчәйткәнлики көрситилгән.

Хитайниң шәрқий асияға елип келидиған тәһдити очуқ шәрһләнгән

Доклатқа ейтилишичә, хитай тәйвәнни бирликкә кәлтүрүш нуқтисидин чиқиш қилип, һәрбий маниверлардин тәҗрибә топлаватқан болуп, нурғун күзәткүчиләр, нөвәттә икки қирғақниң һәрбий тәңпуңлиқи бузулуп, хитайниң барғансери күчлүк орунға өтиватиду дәп қаримақта. Доклатта тәкитлинишичә, икки қирғақ мунасивитиниң җиддий болиши, һәмдә хитайниң тәйвәнгә қорал күчи ишлитиш еһтималлиқи һәққидә бесим ишлитиши шәрқий асиядики муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқиридиған әң муһим амиллар һесаблиниду.

Америка калифорнийә шитатидики монтерей хәлқара мәсилиләр тәтқиқат институтидики юқири дәриҗилик тәтқиқатчи хадим доктур җиң дуң йүәнниң билдүрүшичә, японийиниң илгири елан қилған доклатлириға қариғанда, бу доклатта японийиниң қаришидики хитайниң шәрқий асия бихәтәрликигә елип келидиған тәһдити техиму очуқ шәрһләнгән.

У мундақ деди: "илгири, японийә хитайниң һәрбий тәрәққиятиниң һәр қайси тәрәплирини тилға алғанда, пәқәт омумйүзлүк, абситрактла тилға елип өтәтти. Һазир болса барғансери рошәнлишиватиду. Буниң сәвәби японийә билән америкиниң һәрбий иттипақлиқи бу мәсилиләрдә мәйданини ениқлаштуриватиду. Улар елан қилған бирләшмә баянатидиму, тәйвән боғизиниң бихәтәрликини уларниң ортақ мудапиә нишанлириниң бири қилип көрсәткән"

Хитайниң һәрбий хираҗитини тохтимай ашуруши кишини гуманға салиду

Америка мәйамий университетиниң сиясәт профессори җун җүәйер ханим, японийә дөләтлик мудапиә тәтқиқат институти тәрипидин елан қилинған бу доклатниң японийиниң хитайға болған әндишә кәйпиятлирини әкис әттүридиғанлиқини билдүрди: у мундақ деди"

"Мениңчә, японийиниң хитайни бу райондики муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқиридиған амил дәп қарашқа һәқлиқ сәвәблири бар . Хитай муһит булғиниши шунчилик еғирлашқан, нурғунлиған ишсизлар ярдәмгә җиддий еһтияҗлиқ боливатқан, давалиниш системиси қатарлиқ нурғун саһәләр пулға җиддий еһтияҗлиқ боливатқан, униң үстигә, дуняда һечқайси дөләт хитайға тәһдит салмиған әһвалда, һәр йили һәрбий хираҗитини тохтимай ашуриватиду. японийә әлвәттә, хитайниң һәрбий заманивилаштурушиниң мәқсити мәлум тәрәпкә һуҗум қилиш дегән йәкүнни чиқириду".

Икки дөләт арисида чүшиниш кәм

Америка җорҗ вашингтон университетида вақтинчә дәрс бериватқан, хәлқара мунасивәтләр профессори майкил яхуда японийиниң хитайдин җиддийлишишиниң күчийишиниң сәвәби икки дөләт оттурисида чүшиниш һасил қилишниң кәмчилликини көрсәтти. У хитай һөкүмитиниң японийә баш министири койзоми тәхиттин чүшкәндин кейин, униң вариси билән алақә қилишни үмид қилмақта. Икки дөләт рәһбәрлири бир биригә йол қоймай, пурсәт тапсила өз ара әйиблимәктә. У мундақ деди:

"японийә билән хитай дөләт бихәтәрлик саһәсидә өз ара алақә орнитиш бошлуқини издимиди. Нәтҗидә бир тәрәп бирәр иш қилсила, қарши тәрәп әйибләшкә чүшүп кетиду. японийә вә хитай өз ара чегра ихтилапни, шәрқий деңиздики тәбиий газ ихтилапи, койзоминиң ясукуни бузруһгаһини таваб қилиши қатарлиқ бир қатар мәсилиләрни һәл қилиш йолини тапалмиди. Шуниң билән бир вақитта, хитай японийә деңиз армийисиниң зорийиватқанлиқиға диққәт қилса, японийә хитай парахутлириниң японийә деңиз тәвәлики бойлирида чарлап йүрүшигә диққәт қиливатиду. Икки дөләт арисида алақә, чүшиниш болмиғандин кейин, кона ихтилаплар кәтмәй туруп, йеңи ихтилаплар көтүрүлүп, икки дөләт мунасивити барғансери начарлашти".

Униң билдүрүшичә, икки дөләт нөвәттә тарихта әзәлдин көрүлмигән бир тарихий дәврдә турмақта. Йәни иккила дөләт охшашла күчлүк болуп, иккила дөләт өзлириниң бу күчлүк қошниси билән алақә қилиш тәҗрибиси кәмчил болмақта. Икки дөләт хәлқиниңму дүшмәнлик кәйпиятлири улғуйиватқан болуп, бу икки дөләт рәһбәрлирини икки тәрәп мунасивитини бир тәрәп қилғанда интайин еһтиятчан қилип қоймақта.

японийә дөләтлик мудапиә тәтқиқат институти елан қилған бу доклатта, хитайниң нөвәттә японийигә қаратқан сиясити, бир тәрәптин иккинчи дуня урушидики тарихий мәсилиләрни қаттиқ тәнқид қилиш , йәнә бир тәрәптин японийигә әһмийәт бериш сияситини өзгәртмәсликтин ибарәт дәп көрситилгән. Доклатта ейтилишичә, бу хуҗинтав һакимийити ичидә японийигә қандақ сиясәт йүргүзүш мәсилидә ихтилап болуши мумкин икән.

японийә дөләтлик мудапиә тәтқиқат институти 1997 - йилидин башлап " шәрқий асия истиратегийә омумий чүшәнчиси" доклатини елан қилған, униңда асаслиқи шәрқий асиядики истиратегийилик муһит вә униңға алақидар өзгүрүшләрни мулаһизә қилиниду. Мәзкур инститот, доклатниң мәзмунининиң тәтқиқатчиларниң көз қариши болуп, японийә дөләт мудапиә министирлиқиға вакаләтлик қилмайдиғанлиқини билдүрди. (Арзу)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.