Уйғур юртлирида йеңи йеза қуруш дәп аталған йәрлик әнәниләрни йоқ қилиш һәрикити давамлашмақта


2006.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

‏Мән йеқинда уйғур юртлирини йәнә зиярәт қилдим, ‏-‏-‏- дәп баянини башлайду һазир бейҗиңда туруватқан мустәқил язғучи ваң лишоң әпәнди йеқинда әркин асия радиоси үчүн язған бир обзорида, ‏-‏-‏- мән барғанлики җайда 'сотсиялистик йеңи йеза қуруш' дәп атилидиған бир һәрикәт болуветипту. Деһқанларниң өйлирини чеқиветип, бир туташ пиланланған өлчәм буйичә йеңи өйләр селиниветипту. Йеңидин селинған өйләрниң шәкли бирхил. Һәммиси бир сизиққа тизилған. Бәзи йезиларда гәрчә деһқанларниң бурунқи өйлири чеқилип, мәһәллиләр харабилиққа охшап қалған болсиму, әмма униң орниға техи 'сотсиялистик йеңи өйләр' селинип болмапту. Мән көргән һәр бир мәһәллә худди бир мәйдан чоң урушта харап қилинған мәһәллиләргә охшап қалған иди.

Ваң лишоң әпәндиниң тәсвирлишичә, уйғур йезилирида адәттә игиз - игиз сәгә терәкләр, үзүм бараңлири қаплап турған пак -пакизә һойла-арамлар вә мәсчитләрни әгип шилдирлап су еқип туратти. Бундақ көринишләрниң өзила бир гүзәл шеир иди. Һөкүмәт бир туташ орунлаштурмиған бундақ гүзәллик, йиллар давамида, хулум -хошниларниң һаҗитигә мас келидиған муқим кишилик турмуш мунасивитини шәкилләндүргән иди. Әмма һазирқи бир туташ пиланлаш уйғур йезилиридики тарихий мәдәнийәт җуғланмилирини, мәһәллиләрниң әслидики тәбий гүзәлликини вә кишиләрниң әнәнивий хошнидарчилиқ мунасивитини вәйран қилған.

Ваң лишоң әпәндиниң баян қилишичә, уйғурлар һазир бундақ 'сотсиялистик йеңи йеза' дегән һәрикәтниң нәтиҗисидин әндишә қилиду. Бу җай, земин уларниң өзиниң турса, немә үчүн сирттин кәлгәнләр буниңға хоҗайин болувалидикән? уйғурлар әслидики өй-маканлиридин көчүшни халимайду. Әмма һоқуқ уларниң өзиниң қолида әмәс, көчмәскә амали йоқ. Һазир кона мәһәллиләрдә ериқ - өстәң системиси бузуп ташланған, шуңлашқа улар хитай һөкүмити лайиһиләп чиққан 'сотсиялистик йеңи йеза'ға көчмәй амал йоқ. Гәрчә һөкүмәт һәр бир аилигә 3000 йүән қошумчә пул бәрсиму, һөкүмәт пиланлиған 'сотсиялистик өй' үчүн деһқанлар өзлири йәнә 20 миң йүән пул тапшурмиса болмайду. Бунчә көп пулни тапшуралмиған деһқанлар техичә вәйранилиқтики кона өйлиридә туруветипту.

Ваң лишоң әпәндиниң тәсвирлишичә, уйғур йезилиридики 'сотсиялистик йеңи йеза' һәрикитидә пәйда болған әһваллар һазир тибәттиму пәйда болуветипту. Гоңга айродромидин ласаниң шәһәр ичигә келидиған йолда, бурунқи кона өйләрниң орниға пүтүнләй бир-биригә тамамән охшайдиған йеңи өйләр селинип бопту. Һәммә өйниң үстидики дөләт байриқи қадайдиған точкиму охшаш. Линзиға баридиған йолниң икки тәрипигә селинған өйләрму буниңға охшайдикән. Өйләрниң өгзисидики қаңалтирларни сирлиған сирниң рәңгиму охшаш, я һәммиси қизил я һәммиси көк. Бу мәһәллиләр худди хитайдики вақитлиқ арамгаһларға охшап қалған. Әмма бу җайдики тарихий мәдәнийәт бәлгилири, көзгә ташлинип туридиған мәһәллиләр пүтүнләй йоқалған. Бу тибәттики 'сотсиялистик йеңи йеза қуруш' дегән һәрикәтниң карамити. Мәдәнийәт сәвийиси төвән әмәлдарлар буни өзиниң сиясий нәтиҗиси дәп көз-көз қилидикән. Һазир тибәттиму уйғур йезилиридикигә охшаш әслидики мәһәллиләрдики тарихий, миллий мунасивәтләрни йоқ қилидиған 'сотсиялистик йеңи йеза' пәйда болуветипту. Бу һәрикәт әмәлийәттә мустәбит һөкүмәтниң хәлққә вә әркинликкә мудахилә қиливатқанлиқи иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.