ស្ថិតក្នុងសំណុំរឿង០០២ លោក អៀង សារី ជាអតីតសិស្សវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិ និងអតីតនិស្សិតពីប្រទេសបារាំង ដែលនៅទីនោះលោកបានចូលជាសមាជិកបក្សកុម្មុយនិស្តបារាំង នៅឆ្នាំ១៩៥១។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ លោក អៀង សារី បានក្លាយជាសមាជិកសកម្មនៃបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា ខណៈធ្វើជាគ្រូបង្រៀនប្រវត្តិវិទ្យា នៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ លោកបានគេចចូលព្រៃ ចូលរួមជាមួយចលនាខ្មែរក្រហម។
ក្នុងចំណោមជនជាប់ចោទ ៥រូបរបស់សាលាក្តីខ្មែរក្រហម លោក អៀង សារី ស្ថិតក្នុងចង្កោមអតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមកំពូល និងជាអ្នកទទួលខុសត្រូវខ្ពស់បំផុត ចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មធ្ងន់ធ្ងរនានាដែលបានកើតឡើងក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ឬរបបខ្មែរក្រហមពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ដើមឆ្នាំ១៩៧៩ ដែលបណ្ដាលអោយពលរដ្ឋកម្ពុជា ជិត ២លាននាក់បាត់បង់ជីវិត។
កើតក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩២៥ នៅខេត្តត្រាវីញ ទឹកដីខ្មែរកម្ពុជាក្រោម លោក អៀង សារី ឈ្មោះក្រៅហៅ វ៉ាន់ មានកូនបួននាក់ ស្រី ៣នាក់ និងប្រុស ១នាក់។
ឆ្លើយទៅនឹងសំណួរទាក់ទងនឹងបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់លោក អៀង សារី លោក អៀង វុធ ដែលត្រូវជាកូន និងជាអភិបាលរងខេត្តប៉ៃលិន អោយដឹងថា ឪពុករបស់លោកមិនខុសប្លែកគ្នាពីឪពុកម្តាយដទៃនោះទេ៖ «យ៉ាងម៉េចក៏ដោយ គាត់ជាឪពុករបស់យើង យ៉ាងម៉េចក៏ដោយ គាត់ជាម្តាយរបស់យើង។ គាត់ធម្មតាៗដូចគេដូចឯងដែរ»។
ក្រោមរបបខ្មែរក្រហម លោក អៀង វុធ ត្រូវបានរដ្ឋអំណាចខ្មែរក្រហម បញ្ជូនអោយទៅរៀនបើកបរយន្តហោះនៅប្រទេសចិន។ លោកអះអាងថា លោកពុំបានដឹងនូវឧក្រិដ្ឋកម្មនានាកើតឡើងក្នុងរបបខ្មែរក្រហមនោះទេ។ ហើយចំពោះការចោទប្រកាន់របស់សាលាក្តីខ្មែរក្រហម មកលើលោក អៀង សារី ដែលជាឪពុករបស់លោក លោក អៀង វុធ គ្រាន់តែមានប្រសាសន៍ថា សច្ចភាពគឺមានតែមួយ។
លោក អៀង វុធ៖ «រឿងហ្នឹងខ្ញុំមិនចង់បញ្ចេញមតិអីទេ ព្រោះកិច្ចការហ្នឹង តុលាការកំពុងរកយុត្តិធម៌ ការពិតវានៅតែការពិតទេ ប្រវត្តិសាស្ត្រនៅលើអ្នកសរសេរ ប៉ុន្តែអ្នកចងក្រងគេចងក្រងយ៉ាងម៉េច អាហ្នឹងបញ្ហាមួយផ្សេង។ ខ្ញុំគ្រាន់តែចង់និយាយថា ការពិតវាមិនអាចបំផ្លើសបានទេ យូរនិងឆាប់ ការពិតវាត្រូវតែចេញ ថ្ងៃនេះវាអត់ចេញ ថ្ងៃក្រោយវាត្រូវចេញទៀត»។
នៅឆ្នាំ១៩៧៨ ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ លោក អៀង សារី បានថ្លែងទៅកាន់មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ នៅទីក្រុងញីវយ៉ក (New York) យ៉ាងមោទនភាពអំពីរបបថ្មីក្រោមការដឹកនាំដោយរបបបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា។
លោក អៀង សារី៖ «ប្រជាជនកម្ពុជាយើងខ្ញុំ កំពុងប្រយុទ្ធបំពេញភារកិច្ចការពារឯករាជ្យភាព អធិបតីភាព បូរណភាពទឹកដីនៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និងការកសាងប្រទេសក្នុងដំណាក់កាលថ្មីនៃបដិវត្តន៍របស់ខ្លួន ដោយឯករាជ្យ ម្ចាស់ការខ្លួនទីពឹងខ្លួន ក្រោមការដឹកនាំដ៏ត្រឹមត្រូវបក្សកុម្មុយនីស្តកម្ពុជា និងសមមិត្តលេខា ប៉ុល ពត»។
នៅខណៈប្រជាជនកម្ពុជា កំពុងស្រេកឃ្លានខ្វះខាតថ្នាំសង្កូវសម្រាប់ព្យាបាលហេវហត់បាក់កម្លាំងពីការងារបង្ខំ និងរងការសម្លាប់យ៉ាងរង្គាលនោះ លោក អៀង សារី បាននិយាយប្រាប់មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិថា ប្រជាជនកម្ពុជា កំពុងមានជីវភាពសម្បូរសប្បាយ។
លោក អៀង សារី៖ «សភាពការណ៍នៃប្រទេសយើងខ្ញុំល្អប្រសើរ ប្រជាជនកម្ពុជាយើងខ្ញុំបានឡើងកាន់កាប់វាសនាខ្លួន និងវាសនាប្រទេសជាតិខ្លួនដោយខ្លួនឯង។ កសិកម្មថ្មីរបស់យើងខ្ញុំចាប់ផ្ដើមចម្រើនជឿនលឿន ជនបទថ្មីប្រែមុខមាត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ប្រជាជនមូលដ្ឋានពេញចិត្តពេញថ្លើមនឹងបដិវត្តន៍ ហើយការពាររបបថ្មីដាច់ខាត»។
បន្ទាប់ពីក្តោបក្តាប់អំណាចទាំងស្រុងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ថ្នាក់ដឹកនាំខ្មែរក្រហម បានប្រើនយោបាយឃោសនាអូសទាញពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្រៅប្រទេស អោយធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍។ អតីតមន្ត្រីរាជការ និងនិស្សិតបញ្ញវន្ត ជិត ៤ពាន់នាក់ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក បានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជា វិញ ដើម្បីរួមដៃគ្នាជួយកសាងកម្ពុជា ឡើងវិញ តាមការអំពាវនាវរបស់លោក អៀង សារី ដែលពេលនោះជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស។
អតីតកងទ័ពនាវីនៃរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ លោក ទុំ បូរ៉ាន់ បច្ចុប្បន្នរស់នៅក្នុងរដ្ឋ Virginia សហរដ្ឋអាមេរិក បានរំលឹកពីពាក្យសម្ដីឃោសនារបស់លោក អៀង សារី ដែលមកជួបលោកនៅឯបុរីញីវយ៉ក បន្ទាប់ពីខ្មែរក្រហមឡើងកាន់អំណាច។
លោក ទុំ បូរ៉ាន់៖ «បង ធី សុខុម ហ្នឹង គាត់នៅក្នុងពេលហ្នឹងដែរនុះ ខ្ញុំសួរលោក អៀង សារី ពីរឿងថាអ្នកអ្នកចូលទៅស្រុកខ្មែរវិញនោះ ថាតើគេទៅធ្វើរបៀបម៉េច គេយកទៅ ពីព្រោះគាត់បាននិយាយថា គេសុខសប្បាយទេ ហើយថាគេទៅគេមានគំនិតស្រឡាញ់ជាតិ គេចង់ទៅជួយជាតិ ហើយខ្ញុំសួរថា អីចឹងអ្នកដែលត្រឡប់ចូលទៅវិញហ្នឹង ពេលហ្នឹង ជាពិសេសបងខ្ញុំផ្ទាល់ គាត់អ្នកនាំទ័ពជនភៀសខ្លួនពីកង់អ៊ូតាប៉ាវ ទៅ ចូលទៅ តើរស់ឬស្លាប់? ហើយគាត់ឆ្លើយនឹងសំណួរខ្ញុំថារស់ឬស្លាប់ហ្នឹង គាត់ថាគាត់អត់បានដឹងឲ្យបានច្បាស់ទេ នៅពេលហ្នឹង មិនដឹងជារស់ឬស្លាប់ទេ តែប្រហែលជាបានសេចក្ដីសុខហើយ។ គាត់និយាយពីរឿងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យហ្នឹងគេបានឈ្នះហើយ គេចម្រុងចម្រើន គេមហាអស្ចារ្យ គេមហាលោតផ្លោះអីចុះឡើងអីចឹងទៅ នេះជាសម្ដីរបស់គាត់»។
ដោយជ្រើសរើសយកការរៀនបន្តនៅសហរដ្ឋអាមេរិក លោក ទុំ បូរ៉ាន់ មិនបានវិលត្រឡប់ទៅកម្ពុជា វិញទេ។
ក្រោយពីបានចូលរួមដឹកនាំ និងបម្រើចលនាកុម្មុយនិស្តខ្មែរក្រហមអស់រយៈកាលជិត ៤ទសវត្សរ៍មក លោក អៀង សារី នៅឆ្នាំ១៩៩៦ បានបោះបង់ចោលចលនានេះ ហើយចុះចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដោយនាំមកជាមួយនូវកងឧទ្ទាមទ័ពព្រៃខ្មែរក្រហមប្រមាណ ៣ពាន់នាក់។ ការចុះចូលរបស់លោក អៀង សារី ជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៦ នោះ គឺជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការដួលរលំនៃចលនាខ្មែរក្រហមទាំងមូល នៅឆ្នាំ១៩៩៨។
ជាថ្នូរនឹងការដឹកនាំកម្លាំងខ្មែរក្រហមចុះចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា លោក អៀង សារី បានទទួលព្រះរាជក្រឹត្យលើកលែងទោសពីព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ។ ព្រះរាជក្រឹត្យលើកលែងទោស បានអនុញ្ញាតអោយនិរាករណ៍ ឬលុបចោលទោសប្រហារជីវិតលោក អៀង សារី ដោយតុលាការប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា នៅឆ្នាំ១៩៧៩ និងលុបចោលទោសទាំងឡាយក្រោមច្បាប់ដាក់ខ្មែរក្រហមអោយនៅក្រៅច្បាប់ឆ្នាំ១៩៩៤។
ប៉ុន្តែ ព្រះរាជក្រឹត្យលើកលែងទោសពីព្រះករុណា ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ មិនបានជួយដល់លោក អៀង សារី អោយរួចផុតពីការចាប់ខ្លួនដោយតុលាការកូនកាត់ចម្រុះជាតិសាសន៍ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០០៧ នោះឡើយ។ ថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៧ លោក អៀង សារី និងភរិយាគឺលោកស្រី អៀង ធីរិទ្ធ ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ជាប់ចោទពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ការរំលោភបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៤៩ និងបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។
ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនដោយសាលាក្តីខ្មែរក្រហម នៅឆ្នាំ២០០៧ លោក អៀង សារី តែងបដិសេធរាល់ការចោទប្រកាន់។ លើសពីនោះទៅទៀត ជនជាប់ចោទ អៀង សារី ដែលស្ថិតក្នុងសំណុំរឿង០០២ បានជ្រើសរើសយកសិទ្ធិមិនឆ្លើយតបរាល់សំណួរទាំងឡាយនៅក្នុងអង្គសវនាការ ដោយបានផ្ទេរសិទ្ធិទាំងនេះជូនមេធាវីរបស់ខ្លួន។
ភរិយារបស់លោក អៀង សារី គឺលោកស្រី អៀង ធីរិទ្ធ ជាស្ត្រីបញ្ញវន្តជាន់ខ្ពស់មួយរូប និងធ្លាប់បានតស៊ូបដិវត្តន៍ជាមួយស្វាមីខ្លួន ទទួលបានតំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសង្គមកិច្ច នៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកស្រី អៀង ធីរិទ្ធ ក៏ជាជនជាប់ចោទមួយរូបក្នុងសំណុំរឿង០០២ របស់សាលាក្តីខ្មែរក្រហម ដែលត្រូវបានចាប់ឃុំខ្លួនតំណាលគ្នានឹងលោក អៀង សារី នៅឆ្នាំ២០០៧។ ប៉ុន្តែដោយសារតែគ្រូពេទ្យពិនិត្យឃើញថា លោកស្រី អៀង ធីរិទ្ធ មានជំងឺវង្វេងវង្វាន់ និងបាត់ការចងចាំធ្ងន់ធ្ងរ កាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១២ តុលាការកំពូលនៃសាលាក្តីខ្មែរក្រហម បានសម្រេចដោះលែងលោកស្រីពីពន្ធនាគារ អោយទៅរស់នៅឯគេហដ្ឋានរបស់ខ្លួន ដោយមានលក្ខខណ្ឌបណ្ដោះអាសន្ន។
របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលមានលោក អៀង សារី ជាសមាជិកម្នាក់ដែរនោះ បានធ្វើអោយបាត់បង់ជីវិតពលរដ្ឋកម្ពុជា ជិត ២លាននាក់។ របបនេះត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយកងទ័ពវៀតណាម ជាង ១០ម៉ឺននាក់ ដែលបានវាយលុកចូលកម្ពុជា នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨។
លោក អៀង សារី ដែលជាជនជាប់ចោទពីបទប្រល័យពូជសាសន៍ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ និងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមរបស់សាលាក្តីខ្មែរក្រហមនោះ បានស្លាប់នៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមិត្តភាពខ្មែរ-សូវៀត នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៣ នៅមុនការជំនុំជម្រះមិនទាន់បានបញ្ចប់៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖ ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។