Далай ламаниң " бүйүк тибәт пилани " хитайни әндишигә селиватиду


2007-12-03
Share

Кейинки мәзгилләрдин буян явропа мәтбуатлирида тибәт мәсилиси һәққидики талаш - тартишлар рошән һалда күчәймәктә. Болупму бу йил 9 - айниң 23 - күни германийиниң баш министири меркел ханим далай ламани берлиндики баш министирлиқ бинасида қобул қилип көрүшкәндин буян, германийә билән хитай һөкүмити оттурисидики дипломатик мунасивәтләр күндин - күнгә йириклишип бармақта.

Гәрчә меркел ханим далай лама билән көрүшүштин кейин қилған сөзидә, тибәтниң хитайниң айрилмас бир парчиси икәнликини вә далай лама биләнму бу принсип асасида сөһбәт елип барғанлиқини тәкитлигән, далай ламаму бу һәқтә елан қилған баянатлирида, өзлириниң тибәтниң хитайдин бөлүнүп чиқип кетишини тәшәббус қилмайдиғанлиқини очуқчә оттуриға қоюп кәлгән болсиму, әмма хитай һакимийитиниң позитсийисидә қилчә юмшаш көрүлгини йоқ. Болупму хитайниң баш министири вен җябавниң 11 - айниң 28 - күни бейҗиңда мухбирларни күтивелиш йиғинида далай лама һәққидә қилған сөзи, чәтәллик бәзи сиясий көзәткүчиләрниң каллисида тибәт мәсилиси һәққидә йеңи соалларни пәйда қилмақта.

Хитай: " тибәт, хитайниң айрилмас бир парчиси"

Вен җябав бу йәрдә қилған сөзидә, " пәқәт далай лама тибәтниң хитайниң айрилмас бир парчиси икәнликини етирап қилидиғанла болса, у чағда бейҗиңму униңға дәрвазини чоң ачиду " дәп көрсәткән.

Әмәлийәттә болса , далай лама бундин 5 йил бурунла тибәтниң мустәқиллиқи пикридин ваз кәчкәнликини, өзлириниң пәқәтла хитай территорийиси ичидә һәқиқий бир аптономийини тәләп қилидиғанлиқини пүтүн дуняға елан қилған, шундақла хитай тәрипидин алдинқи шәрт қилинған, " тибәт, хитайниң айрилмас бир парчиси " дегән принсипни қобул қилған асаста, 2002 - йилидин етибарән хитай һөкүмити билән бу һәқтә диалогни башлиған иди, һазирға қәдәр тибәт билән хитай оттурисида 6 қетим сөһбәт елип берилди, һәтта бу җәрянда далай ламаниң акисиму шәхсән хитайни зиярәт қилди вә һазирму һәм сөһбәт йоллири тамамән үзүлүп қалғини йоқ. Әһвал шундақ икән, хитай һөкүмити йәнә немишқа юқурқи сөзини тәкитләшни вә далай ламани бөлгүнчилик билән әйибләшни давамлаштуриду ?

Мениңчә буниң җавабини, 5 йилдин буян хитай билән тибәт оттурисида давам қилип кәлгән сөһбәт вә музакириниң ички мәзмунидин издәш лазим. Диққәт қилидиған болсақ, икки тәрәп оттурисида музакирә башланғандин буян, хитай тәрәпниң далай ламани изчил түрдә " бүйүк тибәтчилик " билән әйибләп келиватқанлиқини көрүп йетәләймиз.

Хитай тилға елип келиватқан " бүйүк тибәтчилик " дегән зади немә?

Тибәт давасиниң нөвәттики истратегийисигә қарайдиған болсақ, далай лама вә униң һәмраһлириниң, алди билән тибәтликләрниң миллий вә диний алаһидиликлирини сақлап қелишни өзлириниң биринчи басқучлуқ муһим вәзиписи қилип бикиткәнликини көрүвелиш тәс әмәс, чүнки тибәтликләр нөвәттә яшаватқан җуғрапийилик муһит, хитай һакимийитиниң тибәтликләрни парчилар буйичә ассимилатсийә қилип йоқутуши үчүн қулайлиқ яритип бәрмәктә.

Мәсилән, хитай һөкүмити тәрипидин 2000 - йили 6 - айниң 22 - күни елан қилинған " тибәтниң мәдәнийити һәққидә ақ ташлиқ китабта көрситилишичә, тибәтликләрниң нопусиниң пәқәтла йерими һазирқи " тибәт аптоном райони ичидә яшимақта, қалған йерими болса хитайниң гәнсу, чиңхәй, сичуән вә йүннән қатарлиқ өлкилиридә тәсис қилинған аталмиш " тибәт аптоном области, аптоном наһийиси вә аптоном йезиси " да яшап кәлмәктә вә бу районларда яшаватқан тибәтликләрниң хитайлишиш әһвали интайин еғир. Гәнсу вә чиңхәй, сичуән қатарлиқ җайларда яшаватқан тибәт яшлириниң хели бир қисми өзлириниң миллий мәдәнийитидин узақлишип кәткән, бу һал, далай лама вә униң һәмраһлирини тибәтликләрниң келәчики һәққидә җиддий әндишигә салмақта. Шуңа улар пүтүн тибәтликләр яшаватқан җайларни ортақ бир мәмури район астида бирләштүрүшни бирдин - бир чиқиш йоли дәп қаримақта.

Йәни, тибәткә қошна болған җайлардики, болупму чиңхәй , гәнсу өлкилиридики тибәтликләр яшап келиватқан " аптоном област вә аптоном наһийә " ләрни һазирқи " тибәт аптоном райони" ға қошуветиш вә бу хил қошуветиштин кейин шәкилләнгән " тибәт аптоном райони "да һәқиқий бир "йүксәк аптоном район " ни бәрпа қилиштин ибарәт.

Хитай : тибәтниң тәлипини " чоң тибәтчилик вә бөлгүнчиликниң рошән ипадиси "

Әлбәттики , бу " йүксәк аптоном район " болса, дипломатийә вә дөләт мудапиәсидин башқа саһәләрниң һәммисидә дегүдәк тибәтликләрниң өз - өзини идарә қилиши, хитай көчмәнлириниң тибәттин чекинип чиқип кетиши қатарлиқ алдинқи шәртләрни өз ичигә алмақта.

"Бошүн ахбарат тори" да бу йил 1 - айниң 6 - күни елан қилинған бир һөҗҗәттә көрситилишичә, әгәр нөвәттә далай ламаниң тәкитләватқинидәк, пүтүн хитайдики тибәт районлири қошуветилгән тәқдирдә, бу, хитай земининиң 4 тән 1 қисмини тәшкил қилиду.

Демәк, бу йәрдә далай лама тәшәббус қиливатқан " йүксәк аптономийә " болса, бәзи инсанларниң хата чүшәнгинидәк қандақтур " тәслимийәтчилик " билән оттуриға қоюлған адәттики бир тәләп болмастин, бәлки территорийиси һазирқи " тибәт аптоном райони" динму бир қанчә һәссә чоң болған земинда өзини өзи идарә қилиш һоқоқини қолға кәлтүрүштин ибарәт.

Хитай һакимийити болса тибәт тәрәпниң бу һәққани тәлипини "чоң тибәтчилик вә бөлгүнчиликниң рошән ипадиси" дәп қаримақта вә уни кәскин түрдә рәт қилип кәлмәктә.

Җу инләй: " тибәт районлирини бирликкә кәлтүрүшкә болиду "

Мәсилән, далай ламаниң алаһидә әлчиси гәзһу җианзан әпәндиниң өткән йили 11 - айниң 14 - күни америкидики бир илмий муһакимә йиғинида бу һәқтә қилған сөзидин мәлум болушичә, 1951 - йили тибәт билән хитай һөкүмити оттурисида 17 маддилиқ келишим түзүлгәндә, хитайниң әйни чағдики баш министири җу инләй, " тибәт районлирини бирликкә кәлтүрүшкә болиду " дәп вәдә бәргән, 56 - йили муавин баш министир чен йиму лхасаға зиярәткә кәлгәндә, " барлиқ тибәт районлирини тибәткә қошуветиш болса тибәтниң тәрәққияти вә тибәт - хәнзу милләтлириниң иттипақлиқи үчүн пайдилиқ " дәп ипадә билдүргән, әмма кейин хитай һакимийити тибәтни ишғал қилғандин кейин, юқурқи вәдилиридин тамамән йенивалған.

Бәзи сияси көзәткүчиләр, далай ламаниң һазир хәлқарада йүргүзиватқан " йүксәк аптономийә "дәйдиған истратегийисини болса тибәтликләрниң һәқиқий мәқсиди болмастин, бәлки мәқсәтлиригә йетиш үчүн қоллиниватқан вастиси дәп қаримақта.

Хитай һакимийитиниң далай ламани таки һазирға қәдәр " бөлгүнчи "дәп қаттиқ әйибләп келиватқанлиқиму, бәзи сияси көзәткүчиләрниң бу җәһәттики мөлчәрлириниң тоғрилиқини көрситип турмақта. (Пәрһат муһәммиди)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт