Хитайда балилар адәм бедиклириниң қолида тавар малға айланмақта

• 
  2005-04-12

• Мухбиримиз гүлчеһрәниң бу һәқтики программиси
• Download story audio

Бурунқи программалиримизда, йеқинқи йиллардин буян нарсидә уйғур балилири хитай өлкилиригә алдап, сетилип яман тәқдирләргә қиливатқанлиқи һәққидә хәвәр бәргән идуқ.

Демәк, хитайда бала содисидин ибарәт бир хил тиҗарәт шәкли шәкилләнгәнликигә узун болған вә пүтүн хитайниң һәммә җайлириға қәдәр таралған болуп, һәтта гуруһ бойичә бала тиҗарити қилидиған җинайәтчиләр гуроһлири шәкилләнгән.

Бала тиҗарәтчилири һәтта гуруһ болуп тәшкилләнмәктә

Өткән һәптә хитай мәркизий телевизийисиниң хәвиридин игә болушимизчә, фуҗәндә бир дохтурханиға кирип қалған қош кезәк балиларниң рәсмийитини тәкшүрүш җәрянида, дохтурхана хадимлири бу қош кезәкләрниң туғулған күн айлири охшаш болсиму әмма туғулҗан җайи, дохтурхана исминиң охшаш әмәсликидәк ғәйри әһвални байқиған.

Мунасивәтлик сақчи тармақлири буниңдин гуманлинип тәкшүрүш елип бериш арқилиқ бу икки балиниң бир анидин туғулмиғанлиқи шундақла уларниң туғулуш испатлири һәм нопусиниң ялған икәнлики байқалған, шундақла улар бир вақитниң өзидә бундақ ялған қошкезәктин йәнә төт җүпни байқиған.

Сақчи тармақлири йәнә буни йип учи қилип ениқлаш арқилиқ мәхсус йеңи туғулған бовақларни елип сатидиған адәм бедиклири гуруһи увисини тапқан. Улар йүннән, гуйҗу, сичуән, гуаңдуң, хейлоңҗаң қатарлиқ алтә өлкидә 10 йил җәрянида җәмий 70 бовақни сатқан.

Бу адәм тиҗарити гуруһиға һәтта бәзи дохтурхана хадимлири һәтта, нопус һәм туғулуш рәсмийити беҗиридиған һөкүмәт хадимлириму четишлиқ икән.

Бу җинайәтчиләрниң иқрар қилишичә, улар нөвәттә җәмийәттики бәзи кишиләрниң балисини бақалмай сетишни яки бирәрсигә бериветишни халайдиғанлиқи, йәнә бәзи қиз бовақ йүзи көргән аилиләр оғул елишни халайдиғанлиқи, бәзилириниң қош кезәк бала елишни ойлайдиғанлиқидәк иҗтимаий йүзлинишкә қарап бу содиға киришкән болуп, улар бовақ балиларниң һәр бирини үч төт миң йүәнгә елип, 20 миң юән әтрапида сатидикән.

Сетилған балиларниң һаяти хәвп ичидә

Бу гуруһта бала елишқа мәсул, балини вақитлиқ беқишқа, йәнә херидар издәшкә мәсул айрим адәмләр болуп, рәсмий ширкәтни шәкилләндүргән. Нарсидә бовақлар буларниң қолидики тавар малға айланған. Улар бовақларни сетивалғандин башқа, алдап кәлгәнлириму болуп дело ениқлиниш җәрянида һәтта бәзи бовақларниң вақти өткән сүт парашоклирини истимал қиливалғанлиқи, вақтида дохтурға елип берилмиғанлиқиға охшаш сәвәбләр билән қатилларниң қолида җан бәргәнлики мәлум болған.

Хитайда алдап кетиливатқан яки сетилған балилар һәр хил қараңғу қисмәтләргә дучар болмақта. Игилишимизгә қариғанда, қолдин қолға сетилған балиларниң бәзилири йеңи аилиләргә кирсиму, әмма бәзилири йәнә җинайәт гуруһлирида оғрилиққа, янчуқчилиқа салидиған, зәһәрлик чекимлик әткәсчилики қилидиған җинайәт қоралиға айланған. Улар роһий, җисманий җәһәтләрдә қаттиқ хорлуққа учрапла қалмай, һаяти интайин хәтәр астида яшимақта икән.

Хитайда балиларниң сетилиши хитай сиясити билән мунасивәтлик

Адәм бедиклириниң қолида балиларниң түрлүк паҗиәләргә қелиши хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлириниңму деққитини тарқан еғир мәсилиниң бири болуп, мәркизи нйо-роктики "хитай кишилик һоқуқ тәшкилати" ниң рәиси лю чиң мәзкур мәсилә һәққидә мундақ деди :

"Хитайдики балиларни елип сетиш мәсилисиниң еғирлаватқанлиқи бизниң көзитишимиз астидики бир мәсилә, балиларни тавар малға айландуруш кишилик һоқуққа еғир дәхли тәруз қилиш һәрикити болупла қалмай бу хитайдики әң чоң җәмийәт мәсилисиниң биридур. Буни хитай һөкүмитиниң пиланлиқ туғут сиясити һәмдә пүтүн җәмийәт системиси кәлтүрүп чиқарған. Хитай буни йилтизидин түзәймән десә қанун сестимисини һәм сияситини өзгәртишигә тоғра келиду, шуңа хитай һөкүмити буниңға зәрбә беридиған башқа амал тапалмай кәлмәктә. Гәрчә балиларни алдап сетишқа охшаш қилмишлар хитай қанунида җинайәт һесаблансиму әмма униң иҗра қилиниши башқа қунунлириға охшашла аҗиз. Әслидә адәмни сетишму, елишму охшашла еғир җинайәт әмма хитай һөкүмити бу җинайәтниң икки тәрипигә охшаш қаттиқ җаза қолланмай, бу мәсилигә йол ечип бәрди. Әгәр хитайниң һазирқи сиясити пүтүн җәмийәт түзүлмиси өзгәрмәйдикән буниңға охшаш җинайәтләр барғанчә кеңийиду".

Лючиң сөзиниң давамида йәнә нөвәттә аз санлиқ милләт районлиридиму балиларни елип сетишниң еғирлаватқанлиқи сәвәби һәққидә тохтилип мундақ деди:

"Хитай һөкүмити уйғурларға охшаш мустәқил болуш ғәризи бар милләтләргә нисбәтән, пәқәт хитайниң бихәтәрликигә дәхли қилмисаңла, немә қилсаң қил, дегәндәк қоювәтти, шуңа башқа җайлардиму буниңға охшаш мәсилиләр еғирлап бармақта. Буниң һәммисигә хитай һөкүмитиниң сиясити мәсул болиши керәк". (Гүлчеһрә)