Хәлқара кәчүрүм тәшкилати ғулҗа вәқәсиниң сәккиз йиллиқ хатириси мунасивити билән баянат елан қилди


2005.02.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
AbduhelilAb.gif
Ғулҗа вәқәсидики асаслиқ шәхсләрниң бири абдухелил абдумиҗит 2000-йили 15- өктәбир түрмидә өлтүрүлди. < < Chongaytip körüng

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати "5 - фиврал ғулҗа вәқәсидә сақчиларниң зиянкәшликигә учриғанларни яд етиш" дигән темида елан қилған баянатида, буниңдин сәккиз йил авал йүз бәргән ғулҗа вәқәсиниң характери вә җәрянини тәпсили чүшәндүргән.

Хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқни қоғдаш вәдилири гуманлиқ

Улар баянатида, хитай һөкүмитиниң, хитай сақчилириниң ғулҗа вәқәсидики бастуруш һәрикәтлири үстидин тәкшүрүш елип бармиғанлиқи вә уларниң җавабкарлиқини сүрүштүрмигәнликини билдүрүп "хитай һөкүмити гәрчә өткән йили кишилик һоқуқни һөрмәт қилиш вә қоғдашни асасий қануниға киргүзгән болсиму, әмма униң ғулҗа вәқәсини бир тәрәп қилиш усули, униң бу сәмимийитигә җиддий гуман туғдуриду" дәп көрсәткән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати баянатида көрситилишичә,1997 - йили 2 - айниң 5 - күни, хитай сақчи қисимлири ғулҗиға көтүрүлгән тинчлиқ намайишини вәһшиләрчә бастуруп, нәччә он адәмни өлтүргән вә еғир яриландурған. Йүзләп һәтта миңлап кишиләр әтисидики намайишта һаятидин айрилған вә яки еғир яриланған. Зор түркүм кишиләр намайиш җәрянида вә униңдин кийин қолға елинған. Нурғун тутқунлар хитай түрмисидә қийин қистаққа елинип, аз дегәндә икки киши бу сәвәбтин түрмидә өлгән. Ғулҗа вәқәси билән тутулуп, һазирғичә түрмидә йетиватқан кишиләрниң сани техичә мәлум әмәс икән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати йәнә ғулҗа вәқәсидә зиянкәшликкә учриғанларниң һәммиси уйғурлар икәнликини алаһидә әскәрткән. Улар мәзкур тәшкилатниң өткәнки сәккиз йилдин боян вәқәниң шаһидлиридин игилигән мәлуматларға асасән, 5 - фиврал ғулҗа вәқәсиниң характери һәққидә хитай һөкүмити билән охшаш болмиған чүшәнчигә игә болғанлиқини билдүргән.

Ғулҗа вәқәсиниң йүз бериш сәвәблири

Нурғун тутқунлар хитай түрмисидә қийин қистаққа елинип, аз дегәндә икки киши бу сәвәбтин түрмидә өлгән.

Баянатта ейтилишичә, 5 - фиврал ғулҗа вәқәси, уйғурларниң диний вә мәдәнийитигә болған бастурушниң күчийишидин йүз бәргән. Болупму хитай һөкүмитиниң ғулҗа яшлириниң җәмийәттики яман илләтләрниң алдини елиш үчүн, тәшкиллигән мәшрәп паалийитини чәклиши вә шундақла ғулҗидики йәрлик җамаәтниң башчилиқида тәшкилләнгән путбол командисини тақиветиши хәлқ наразилиқини қозғиған. Буниңдин сирт, хитай һөкүмити йәнә 1996 - йилидики "қаттиқ зәрбә бериш һәрикити" җәрянида нурғун уйғурларни "бөлгүнчи, террорчи вә диний радикал" дегән намлар билән қолға алған, буниң ичидә мәшрәпниң йетәкчилири, талиплар вә имамлар бар икән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати ғулҗидики бу вәзийәтниң 5 - фиврал ғулҗа вәқәсигә сәвәбчи болғанлиқини көрсәткән.

Ғулҗа вәқәсиниң җәрянлири

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң вәқәниң шаһидлири тәминлигән мәлуматларни нәқил кәлтүришичә, 1997 - йили 2 - айниң 5 - күни әтигән нәччә йүзлигән уйғур яшлири , аяллар вә балилар ғулҗа кочилириға чиқип, диний шоарларни товлиған вә хитай һөкүмитидин уйғурларға адил муамилә қилишни тәләп қилған. Бирақ, хитай аманлиқ сақлаш қисимлири уларниң алдини тосуп, намайишни чәклигән. Бәзи мәлуматларда сақчиларниң намайишчиларға қаритип оқ чиқирип, бир қанчә кишини яриландурғанлиқи билдүрүлмәктә. Сақчилар андин намайишчиларни қоршавға елип, уларни кузуплуқ машиниларға бесип, ғулҗа шәһәрлик сақчи идарисиниң тутуп туруш орни йәни йеңи һаят түрмисигә елип кәлгән.

Кузуплуқ машинилар түрмигә кәлгәндә, сақчилар адәмләрни иттирип чүшүрүп, бәзилириниң пути, бәзилириниң қолини яриландурди. Мән бир аялниң бир қулиқиниң юливетилгәнликини көрдүм

Бир шаһитниң хәлқара кәчүрүм тәшкилатиға билдүрүшичә, кузуплуқ машиниларда адәмләр шунчилик көп қачиланғанки, адәмләр үсти- үстигә бастуруп елип меңилған. Бу шаһит "кузуплуқ машинилар түрмигә кәлгәндә, сақчилар адәмләрни иттирип чүшүрүп, бәзилириниң пути, бәзилириниң қолини яриландурди. Мән бир аялниң бир қулиқиниң юливетилгәнликини көрдүм" дегән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң билдүрүшичә, 5 - фиврал күни чүштин кийин, тутулғанларниң уруқ- туққанлири, вә достлири қайта намайиш өткүзүп, хитай һөкүмитидин тутулған қериндашлирини қоюп беришни тәләп қилған. Бәзи намайишчилар сақчиларға қаритип таш атқан. Сақчилар болса, намайишчиларни калтәкләр билән уруп, уларға қаритип яш аққузуш бомбилирини атқан. Бу җәрянда, йүздәк адәм яриланған болуп, уларниң ичидә балиларму бар икән.

Хитай сақчилири бу намайишчиларниму қолға елип, уларни ели вилайитидики башқа тутуп туруш орунлириға елип кәткән. Бу мәзгилдә, ели вилайитидики тутуп туруш орунлири адәмләр билән лиқ толған болуп, бәзи 10 кишилик камирларға 40 , 50 адәм соланған. Сақчилар намайишчиларни тутуп туруш орунлирида қаттиқ урған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баянатида мисалға елишичә, хитай сақчилири йәнә бир очуқчилиқ мәйданда 5 - фиврал күни қолға елинған үч - төт йүз әтрапидики намайишчиларға соғуқ су пүркигән. Буларниң ичидә балилар вә аялларму бар болуп, улар иккинчи айдики қәһритан қишта икки саәттәк сиртта турғузулған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 5 - фиврал вә әтисидики намайишта өлгән адәмниң саниниң һазирғичә намәлум икәнликини билдүрмәктә.

Хитай һөкүмити ғулҗа вәқәсиниң характерини башқичә чүшәндүрмәктә

Хитай һөкүмити 2002 - йили январдики "хәлқ күндилик гезити" дә ғулҗа вәқәсини "террорчилиқ паалийәт" дәп көрсәткән вә бу һәрикәтниң "шәрқий түркистан ислам һәрикити" тәшкилати тәрипидин елип берилғанлиқини билдүргән иди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң ейтишичә, улар 2003 - йили февралда, уйғур аптонум районлуқ һөкүмәтниң рәиси исмайил тиливалдиға хәт йезип, ғулҗа вәқәсини "шәрқий түркистан ислам һәрикити" тәшкилати билән четишта қандақ асасий барлиқини сориған. Шундақла йәнә хитай һөкүмитидин ғулҗа вәқәси мунасивити билән түрмигә елинғанларниң учурини ашкарилашни, вәқә мунасивити билән йүз бәргән адәм өлтүрүш, қийин- қистаққа елиш вә башқа кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири үстидин мустәқил һалда тәкшүрүш елип беришни тәләп қилған. Әмма хитай һөкүмити һазирғичә буниңға һечқандақ инкас қайтурмиған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати ғулҗа вәқәси йүз бәргәнликиниң сәккиз йиллиқ хатириси мунасивити билән елан қилған доклатиниң ахирида, хитай һөкүмитини вәқәдә һаятидин айрилғанлар, яриланғанлар вә һазирғичә түрмидә йетиватқанларниң мәсилисини тоғра, очуқ вә адил бир тәрәп қилишқа чақирған. (Арзу)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.