Уйғур аптоном районидики милләтләрниң әйдиз нисбити елан қилинди

Хитайдики әң йеқинқи әйдиз юқум статистикидин қариғанда, уйғур елидики әйдиз вируси юқтурувалғучилар, пүтүн хитайдики юқумланғучиларниң 7.7% Ини игиләп, хитай бойичә 5-орунда туриду.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012-09-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур аптоном районидики милләтләрниң әйдиз нисбити статистикиси. 2012-Йили.
Уйғур аптоном районидики милләтләрниң әйдиз нисбити статистикиси. 2012-Йили.
www.yarp.net.cn

Дәрвәқә уйғур елидә 94 наһийә, шәһәр, район вә биваситә қарашлиқ шәһәрләрниң һәммисидә әйдиз байқалған болуп, тизимланған юқумдарлар сани 36159 нәпәр икән. Уйғур аптоном районидики хитай даирилири йәнә тунҗи қетим «уйғур аптоном районидики милләтләрниң әйдиз нисбити» ни елан қилди, бу статистика графикида уйғурларниң сан көрсәткүчи 25 миңдинму ешип кәткән болуп, башқа милләтләргә қариғанда нисбити алаһидә шундақла әң юқири орунда икәнлики көрситилгән.

Уйғур елидики әл ичи җәмийәтләрдин «ярп зәһәр чәкләш, әйдиздин мудапиәлиниш мәркизи» ниң тор бетигә 30-авғуст «шинҗаңдики милләтләрниң әйдиз нисбити» намлиқ хәвәр қоюлди.

Милләтләрниң әйдиз нисбәт тахтисидики, уйғурларниң әйдиз юқум сани хитай, қазақ, туңган қатарлиқ башқа милләтләрдин әң юқири көрситилгән болуп, башқа милләтләрниң 5000 сизиқиға бармиған болса, «уйғур»ниң сан көрсәтмиси 25000 сизиқидинму ешип кәткән. Шундақла хәвәрдә «шинҗаң уйғур аптоном районимизда әйдиз билән юқумланғучилар һәр қайси милләтләр ара пәрққә игә болған болуп, бу милләтниң характери билән еңиға мунасивәтлик болса керәк, шундақла әхлақсизлиққа нисбәтән җамаәт пикри назарәтчиликиму болмайватқанлиқидин болса керәк» дегәндәк, кәмситиш характерини алған изаһатлар йезилған.

Әйдиздин ибарәт бу ваба уйғурларға дуняда байқилип 14 йилдин кейин, хитайда байқилип 10 йилдин кейин йәни 1995-йили бир аққун хитай тәрипидин елип келингән болсиму, тез арида шиддәт билән ямрап уйғур ели миқясида һазирғичә 36 миңдин артуқ адәмниң юқумланғанлиқи мәлум, юқириқи статистикида көрситилишичә буниң ичидә уйғурлар 27058 нәпәр, хитайлар 2337 нәпәр, туңганлар 1315 нәпәр болуп, қалғинини башқа милләтләр игиләйдикән. Әйдиз юқумдарлириниң 31%ini аяллар тәшкил қилидикән.

Биз бу хәвәрниң әсли мәнбәси, әйдизниң һәр қайси милләтләрдә тарқилиш нисбити һәққидә бу статистикиниң қайси орун тәрипидин чиқирилғанлиқи һәққидә тәпсилий мәлумат елиш үчүн ярп мәркизигә телефон улидуқ, мәркәзниң қурғучиси әйдиз пидаийси әхмәт қурбан зияритимизни қобул қилди.

Гәрчә бу, хитай мәтбуатлирида милләтләрниң әйдиз нисбити һәққидики статистикиниң тунҗи қетим елан қилиниши болсиму, уйғур тор бәтлиридики вә радиомизға бу һәқтә кәлгән инкасларға қариғанда, мәзкур статистика кишиләрдә гуман пәйда қилған болса, кәмситиш характерини алған баянлар кишиләрдә наразилиқ вә нәпрәт пәйда қилған, йәнә бәзиләрдә болса, өз миллитигә болған ечиниш, өкүнүш шундақла чүшкүн бир кәйпиятларни мәйданға кәлтүргән. Әмма чәтәлләрдики уйғур зиялийлири болса, бу санға гуман билән қараштин сирт, буни хитайниң уйғурларни йәниму кәмситиш, йәниму чүшкүнләштүрүшни мәқсәт қилған бир һәрикити дәп қаримақта.

Канада уйғур җәмийитиниң сабиқ рәиси руқийә турдуш ханим болса, «мәйли бу санлиқ мәлумат раст болсун, ялған болсун, әмәлийәт шуки, уйғурлардики зәһәрлик чекимлик вә әйдизниң тарқилишини хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан сияситидин айрип қариғили болмайду, хитай уйғурларни йоқитиш үчүн әйдиз вә башқа милләтниң мәвҗудийитигә тәһдит болидиған нәрсиләрниң тарқилишни тосмайла қалмай, уйғурларниң әсли өзидә бар болған әхлақсизлиқларға қарши һәрикәтләндүргүч күч болған дин, мәдәнийәт вә миллий әхлақидин айрип, уйғурларниң бу хил вабаларға тақабил туруш күчиниму аҗизлаштурмақта. Һәтта әң ахири уларни роһи җәһәттинму чүшкүнләштүрүп түгәтмәкчи, уйғурлар әсли мәсилиниң негизини көрүп йетип өзидин ойғанмиғучә, хитайниң бу сияситидә әйдиз мәсилиси йәниму еғирлап бариду» дәп агаһландурди.

Мәрийлән университетиниң профессори уйғуршунас җастин роделсон әпәнди 2002-йили америка дөләт мәҗлисидә уйғур инсан һәқлири мәсилисидә гуваһлиқ бериш йиғинида қилған сөзидә, мәхсус әйдиз һәққидә тохтилип «әйдиз уйғурларниң мәвҗутлуқиға әң еғир тәһдит» дәп көрсәткән иди шундақла «хитай һөкүмити уйғурларда әйдизниң бу қәдәр шиддәт билән тарқилишини һәқиқий тосимән дәйдикән, әйдизгә қарши уйғур җәмийитидә, миллий әхлақни өстүридиған иҗтимаий сәпәрвәрлик сиясити йүргүзүши, мәшрәп, мәдрисиләргә йол қоюши керәк, хитай һөкүмитиниң 1997-йили илида мәшрәпни тосуветиши интайин хата бир тәдбир болған» дәп тәнқид қилған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт