Ziya semidi we uning sherqiy türkistan inqilabigha a'it eserliri


2004.12.14
ziya-semidi.jpg

Menching xandanliqi Uyghur élini bésiwalghandin étibaren bashlan'ghan Uyghur milliy azadliq küreshliri, Uyghur xelqining erkinlikke , azadliqqa bolghan intilishliri we bu yolda bergen sansizlighan qurbanlirini yorutup, uni yéngi ewlatlargha bildürüsh hem tarixiy tejribe-sawaqlarni yekünlep, dawamlishiwatqan küreshlerde paydilinishqa tapshurush ziya semedi, abduréyim ötkür, zordun sabir we bashqa nechche onlighan Uyghur qelemkeshlirining öz aldigha qoyghan muqeddes wezipisi bolsa kérek!

Abduréhim ötkürning "oyghan zémin", zordun sabirning "ana yurt" qatarliq 20-esir Uyghur tarixiy prozichiliqining yuqiri pellisini yaratqan eserler qatarida ataqliq jama'et erbabi we yazghuchi ziya semidining " mayimxan", "yillar siri" , "ghéni batur" we "exmet ependi" qatarliq yirik eserliriningmu bibaha göher süpitide julalinip turidighanliqi Uyghur oqurmenliri teripidin alliqachan mu'eyyenleshtürülüp bolun'ghan.

Ziya semidi 30-yillarda drama eserlirini yézip, sehnileshtürgen bolsa, 50-yillarda yene "ghérib-senem" drammisini we 1944-1949-yilighiche bolghan milliy azadliq inqilab heqqidiki kino powésti "ili deryasi boyida" ni yézip, Uyghur kino sinariyichilikining asasini turghuzghan idi.

Elwette, ziya semidi bilen bilen abduréyim ötkür we zordun sabirlarning bésip ötken hayat hem ijadiyet musapiliride ularning milletdashliq teqdiridiki ortaqliqlardin bashqa yene roshen perqler mewjut.

Ziya semidi 30-40-yillar Uyghur tarixiy weqelirining biwaste shahidliridin bolush bilen birge yene 40-50-yillar Uyghur siyasiy sehniside melum orun tutqan shexs. U zamaniwi Uyghur edebiyatida bashqilargha qarighanda burunraq öz ijadiyitini Uyghur milliy azadliq küresh tarixigha béghishlap, bu sahede tunji romanlarni meydan'gha keltürgen yazghuchi .

Uyghurlarning 20-esirde ötken ataqliq jama'et we medeniyet erbabi, yazghuchi ziya semidi 87 yéshida almuta shehiride wapat bolghan. Uning tarixiy romanliri, tarixiy drammiliri we bashqa eserliri Uyghur, qazaq, rus, qirghiz, xitay,özbék we bashqa tillarda élan qilin'ghan.

Ziya semidi qazaqistan xelq yazghuchisi dégen ali namgha sazawer bolup, uning Uyghur edebiyatidiki orni yuqiri derijide mu'eyyenleshtürüpla qalmastin belki, köp milletlik qazaqistanning ataqliq edibliri qatarigha tizilghan.

Ziya semidining öz ijadiyitining asasliq qisimini tarixiy romanchiliqqa béghishlishining sewebliri heqqide toxtilishtin ilgiri uning qisqiche hayat musapisi heqqide bayan qilish muhim bolsa kérek. Bu mesililerde men merhum yazghuchi ziya semidining oghli, qazaqistan döletlik radi'o –téléwiziye komitéti qarmighidiki Uyghurche radi'o programmilirini anglitish bölümining sabiq bashliqi, jurnalist riza semidi ependi bilen söhbetleshtim.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.