Mes'ud sebiri bayquzi ependining "niyazqiz " drammisi we Uyghurlarning xitaylar bilen toy qilishqa qarshi chiqishining tarixiy sewebliri


2006-11-16
Share
mesud-sabir-200.gif
Mes'ud sebiri bayquzi ependi

Uyghur xelqi üchün intayin tonush bir isim bolghan mes'ud sebiri bayquzi, sherqiy türkistan milletchilik herikitining bashlamchisi idi, kommunist xitaylarning neziride bolsa u " pantürkizm" idiyisini eng burun sherqiy türkistan'gha élip kirgen we uninggha yétekchilik qilghan " eng chong yerlik milletchi unsur" idi.

Merhum eysa yüsüp aliptékin ependining "esir sherqiy türkistan üchün" namliq tarixiy eslimiside bayan qilinishiche, mes'ud sebiri bayquzi ependining 40 – yillarning bashlirida xitayning ichki ölkiliride musapir bolup turghan chaghlirida yazghan " niyazqiz" namliq bir romani bolup, 1947 – yili ürümchide eysa ependining yétekchilikide sherqiy türkistan tarixidiki tunji kespiy sen'et ömiki (hazirqi "aptonom rayonluq naxsha – usul ömiki" qurulghanda, mes'ud ependining "niyazqiz" romani mexsus dramilashturulup sehnide oynap chiqilghan, bu dirama oynalghandin kéyin, pütün sherqiy türkistan miqyasida xitaygha tegken Uyghur ayalliri erliridin ajrishidighan dolqun qozghalghan.

"Niyazqiz" ning arqa körünüshi

Merhum eysa yüsüp aliptékin ependining eslimiside bayan qilishiche, "niyazqiz" romani we drammisining barliqqa kélish sewebi hem mezmuni mundaq iken:

40 – Yillarning bashlirida, qaghiliq nahiyisining xitay ambili, emdila boyigha yetken niyazqiz isimlik bir Uyghur qizini bulap kélip öyide dideklikke salmaqchi bolghanda, niyazqiz qarshiliq körsitip, didek bolushni ret qilghan. Amalsiz qalghan xitay ambal, bu qizni özlirige köndürüsh üchün uni gansu ölkisining ganju shehiridiki anisigha éwetip bergen. Ambalning meqsiti, bu qizni awal xitaylashturup, andin uni xotunluqqa élish iken. Emma bu qiz ambalning anisining qéshigha kelgendin kéyin, kéche – kündüz tinim tapmay yigha – zare qilip, peqet boy bermigen, shunga ambalning anisi uni shu yerdiki bir xitaygha xotunluqqa élip bérip, bu bash aghriqidin qutulmaqchi bolghan, emma niyazqiz qattiq tirkiship turiwalghini üchün, bu meqsitinimu emelge ashuralmighan, oghli bolghan abmalmu waqtida yétip kélelmigen, qizning kün boyi yighlap olturghinini körgen ambalning anisi uninggha axiri "undaq bolsa öz millitingdin bolghan birini tap, yatliq qilay" diyishke mejbur bolghan.

Niyazxan buninggha maqul bolup, kochilarni aylinip yürgende, aldigha bir Uyghur boway uchrighan. Eslide bu boway ushshaq oqet qilish üchün xitaygha kelgen iken. Shundaq qilip niyazxan bu Uyghurgha yatliq bolup, xitayning changgilidin qutulup qalghan. 44 – Yili mes'ud sebiri bayquzi ependi bilen eysa yüsüp aliptékin ependiler lanju shehirige kelgende, niyazqiz bilen uning érini uchriti qalghan. Bu qizning kechürmishlirini anglap qattiq tesirlen'gen mes'ud ependi, bu qizning kechürmishlirini qelemge élip, "niyazqiz " namliq romanni yézip chiqqan.

Kitabtiki idiye

Bu drammining merkizi idiyisi, bir Uyghur qizining özining milliy we diniy mewjutluqini saqlap qélish üchün neqeder zor bedel töligenliki, pul – méli we hoqoqi bar bir xitaygha tégishtin, özi bilen dindash we qan qérindash bolghan we yaqa yurtlarda musapir bolup yürgen bir Uyghur bowaygha tégishni ewzel hem bextlik dep qarighanliqidin ibarettur.

Eysa ependin özining eslimiside, Uyghur erliri bilen toy qilghan xitay ayalliriningmu héch bir waqit Uyghurlarning örp – adetlirige hörmet qilmighanliqini, ularningmu erlirige xitay medeniyitini singdürüshke tirishqanliqi heqqidimu toxtalghan bolup, 40 – yillarning bashlirida lenju shehride soda – sétiq üchün toplinip qalghan Uyghurlar ichide xitaydin öylen'genlerningmu köp ikenliki, bu sewebtin ularning xanimlirigha Uyghurche ögitish üchün mexsus til kursi achqan bolsimu, emma xitay ayallirining öginishni ret qilghanliqini bayan qilghan.

Aldi bilen shu nuqtini éniq aydinglashturuwélish lazimki, meyli qaysi din, qaysi ériqqa mensup bolushidin qet'iynezer, bir – birini söygen we bir – birini muwapiq körgen herqandaq insanning öz ara toy qilip a'ile qurush hoqoqi bar, bu, bügünki medeniy dunyada insanlarning eng eqelli heq – hoquqlirining biri, shundaqla birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq omumiy bayannamisining muhim prinsiplirining biri. Emma bu xil birlishish, bir – birining milliy, diniy alahidiliklirige hörmet qilish asasigha tayinishi, hergizmu qarshi terepni bu alahidilikliridin waz kéchip, dunya qarash we kishilik qarash jehette tamamen özige béqinip yashashqa qistimasliqi lazim.

Epsuski, Uyghurlar bilen xitaylarning bu xil birlishishi, yeni bir – biri bilen toy qilip a'ile qurushi, héch bir zaman yuqiriqi pirinsiplargha tayan'ghini yoq. Eksiche her zaman Uyghurning milliy we diniy alahidiliklirini yoq qilish asasigha tayinip keldi.

Sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixigha nezer salidighan bolsaqmu, 20 – esirning bashliridin taki xitay kommunistliri sherqiy türkistanni ishghal qilghan 1949 – yiligha qeder yüz bergen milliy inqilaplarda otturigha chiqqan yerlik musteqil hakimiyetler we milliy küchlerning hemmisila, Uyghurlarning xitaylar bilen toy qilishini chekleshni özlirining eng muhim wezipe we pirinsiplirining biri qilip kelgen. Hetta 40 – yillardiki 3 wilayet inqilawidin kéyin qurulghan "ölkilik birleshme hökümet" mezgilidimu, Uyghurlarning telipige asasen, bu birleshme hökümet, xitaylarning yerlikler bilen toy qilishini cheklesh heqqide mexsus buyruq chiqarghan.

Eysa ependining qarashliri

Eysa yüsüp aliptékin ependim, özining eslimiside, Uyghurlarning bu mesile üstide bunche qattiq turushining seweblirini töwendikiche izahlighan:

"Sherqiy türkistanda yüz bergen milliy isyan we küreshlerning köpinchisining asasliq seweplirining biri, bu yerdiki xitaylarning hoquq küchige tayinip musulman ayallarni mejburi yosunda xotunluqqa éliwalghanliqidin ibaret. Ular Uyghur xotunlirini xitayche kiyindürüp, kochilarda qol tutushup yürishetti, ularning bu qilmishi yerlik xelqning qattiq ghururigha tégetti. Uning üstige, xitaygha tegken bir Uyghur ayal ölgende, uning namizini héchkim chüshürmeytti, ölükinimu Uyghurlarning qebristanliqigha emes, chet – yaqilardiki qaqasliqlargha kömüwetetti".

Sherqiy türkistan xelqi, kommunist xitay ishghalidin kéyinmu yuqiriqidek en'enisini saqlashqa tiriship keldi. Epsuski, kommunist xitay hakimiyitining yerlik xelqqe qaratqan assimilyatsiye qilip yoqitish siyasitining küchiyishi, bolupmu xitay köchmenlirining sanining shiddet bilen köpiyishige egiship, Uyghurlarning yuqiriqidek en'eniwiy séstimisi peydinpey ajizlashqa we özining tesirini yoqitishqa bashlidi.

En'enige warisliq qilghan xitay kommunistliri

Uyghurlarning xitaylar bilen toy qilishqa bunchiwala qarshi chiqishining sewepliri, xuddi yuqiridiki tarixiy weqelerde bayan qilin'ghandek, birining mustemlike qilghuchi millet, yene birining mustemlike qilin'ghuchi millet bolghanliqidindur. Yeni, bu ikki millet otturisida barawerlik esla mewjut emes.

Sherqiy türkistandiki xitay köchmenlirini élip éytsaq, taki 1949 – yiligha qeder, bu tupraqta yashawatqan xitaylarning hemmisi dégüdek (texminen 400 ming etrapida ) sherqiy türkistanni ishghal qilip yatqan xitay eskerlirining a'ile – tawabatliri bolup, ularning neziride yerlik xelqning héch bir qimmiti yoq idi, yerlik xelqni her zaman qul ornida köretti, shunga ular üchün Uyghurlarning tilini, dinini, örp – adetlirini qobul qilish qattiq nomus hésablinatti, shunga bir xitay birer Uyghur ayal bilen toy qilip qalsa, shu kündin étibaren uni tamamen xitayning en'eniliri boyiche yashashqa, özining millitige ayit pütün en'enilerdin waz kéchishke qistaytti, ularning mustemlikichilerge xas bu xil xususiyiti, tebiy halda yerlik xelq ichide küchlük naraziliq peyda qilghan we bu xil naraziliq tereqqi qilip emiliy qarshiliq körstish herikitige aylan'ghan idi.

Kommunist xitay ishghalidin kéyinmu, xitay köchmenlirining yerlik xelqqe bolghan chüshenche we pozitsiyiside bir özgirish bolmidi, yéngi kelgen xitay köchmenliri, ilgiri kelgen xitay köchmenlirining idiyisige warisliq qilip, sherqiy türkistan xelqining xorlash we depsende qilishni dawamlashturup keldi. Bügünki künde xitay bilen toy qilghan herqandaq Uyghur qiziningmu yenila ilgirkilerge oxshash xitayche sözlep, xitayche kiyinip, xitayche yep – ichip yürgenlikimu bu nuqtini körsitip turmaqta. Shunga bügün sherqiy türkistan xelqi, bir Uyghurning bir xirat bilen toy qilishini, peqetla noqul halda, "bir musulmanning bir kapir bilen toy qilishi" dep emes, belki "bir Uyghurning yoqap kétishi" yaki "bir Uyghurning diniy we milliy alahidilikrini yoqitip qoyushi" dep qarimaqta. (Perhat)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet