Yoqluqtin bar bolghan, barliqtin yoq bolghan milliy armiye

2007-04-16
Élxet
Pikir
Share
Print

atliq-esker.jpg
Milli armiye atliq eskerlirining melum bir polki.

Sherqiy türkistan milliy armiyisining musapisi yoqluqtin bar bolush, muntizimlishish, jenglerde ghelibisiri tawlinish, herbiy - téxnika, maharet, siyasiy ang hem medeniyet sapa jehetlerdin téximu ösüp yétilip, mukemmellishish, shuningdek axirida emeldin qaldurulushtek murekkep musapilarni bashtin kechürdi.

Milliy armiyining deslepki terkibi

Milliy armiyining asasi eslide nilqa taghlirida tunji bolup küreshke atlan'ghan fatix batur, ghéni batur, ekber batur qatarliqlar bashchiliqidiki hemde 7-noyabir küni ghulja qozghilingigha qatnashqan pida'iylar, shuningdek kéyinki waqitlarda her qaysi jaylarda teshkillinip jeng qilghan partizanlar bolup, texminen 60 etrapidiki partizanliq etretliri shuningdek ghulja shehiri we ili wilayitining bashqa azad bolghan jayliridin yéngidin eskerge élin'ghanlar asasida tesis qilin'ghan. 1945-Yili 8-aprilda, ghulja shehiride milliy armiye resmiy qurulup, bayraq tapshurulghanda, milliy armiye yette polk, töt bataliyondin terkip tapqan bolup, bular töwendikiche؛

Polklar

1. Ili piyadiler 2-polki 2. Ili zapas 4- polki 3. Tikes 1-atliq polki 4. Tikes 2-atliq polki 5. Süyding piyadiler 1-polki 6. Kengsay atliq 3- polki 7. Künes atliq polki könes

Musteqil bataliyon we bashqilar

1. Tunggan atliq diwiziyoni 2. Musteqil mongghul atliq bataliyoni 3. Zembirekchiler diwiziyoni 4. Muhapizetchiler bataliyoni 5. Shibe musteqil bataliyoni

Milliy armiye qisimlirining tüzülmisidin qarighanda, bir piyadiler polki ikki bataliyondin, bir bataliyon üch rotidin, bir rota töt izwottin terkip tapqan. Atliq qoshunlarning tüzülmisi sel bashqichirek bolghan. Mesilen, bir atliq polk töt éskadron (rota) we bir pilimotchilar rotisidin terkip tapqan bolup, piyadiler polkining adem sani 2000 din artuq bolsa, atliq polkning 1200 etrapida bolghan. Atliq qoshunda atlarmu jeng qilghuchilar qatarida hésablan'ghan.

Azliqtin köpiyish qedimini bésish

Milliy armiyining deslepki waqitlardiki jengchi ofitsérlirining éniq sani heqqide türlük uchurlar mewjut bolup, sabiq milliy armiye mayori zahir sawdanof, 15 minggha yéqin esker we ofitsér bar idi dése, milliy armiye qomandanliq shitabining siyasiy bölüm bashliqi bolghan toxti ibrahimop ependi milliy qoshunning adem sanining 13 mingdin artuq ikenlikini bayan qilidu. Omumen, milliy armiyining deslepki sanining 13 mingdin 15 mingghiche bolghanliqi köpligen eslimilerde otturigha qoyulidu. Elwette, milliy armiyining adem sani hemde qoshun terkibi tarbaghatay we altay wilayetlirini azad qilish jeryanida we uningdin kéyin taki 1946-yili bitim tüzülgiche bolghan ariliqta dawamliq kéngeygen hem köpeygen.

1945-Yili 6- ayda shimaliy, ottura we jenubiy yönilishtin ibaret üch fronttiki urush bashlan'ghandin kéyin, milliy armiye shimalda chöchek, dörbiljin nahiyiliri hem altay wilayitini toluq azad qilish bilen shimaliy yönilishtiki qoshunning terkibide özgirish boldi we adem sanimu ashti. Chöchek élin'ghandin kéyin léskinning qomandanliqida musteqil atliq üchinchi brigada tesis qilinip, buning terkibide üch polk boldi. Altay élin'ghandin kéyin delilqan sugurbayéf partizanliri altay musteqil atliq polki bolup quruldi.

Milliy armiye 1945-yili 9-ayda manas deryasi boyigha yétip kelgendin kéyin ghuljidiki bash qomandanliq shitab ottura yönilish, shimaliy yönilish we jenubi yönilishtin ibaret üch tarmaq qomandanliq shitab qurup, yéngidin orunlashturush élip bardi. Bu chaghda milliy armiyining qisimliri köpeydi we sani téximu ashti. Ottura yönilishke milliy armiye bash qomandani palinof qoshumche qomandanliq (kéyin merghup is'haqof qomandani bolghan) qildi. Buning terkibide manas deryasining gherbiy qirghiqida mogotnofning komandirliqida, piyade eskerler 1-brigadisi, pidayofning komandirliqida piyade eskerler 2- brigadisi turghuzuldi, bulardin bashqa yene chöchek atliq 6-polki, shixenzide, toqquztara atliq 5- polki we atliq 7-polk chawkende turdi. Ottura yönilishtiki milliy armiyining adem sani 15 minggha yetken bolup, ularning hujum nishani biwasite ürümchige qaritilghan idi.

Sherqiy türkistan hökümiti we herbiy ishlar komitétining qarari boyiche mongghulkürede jenubiy yönilish qomandanliq shitabi qurulup, is'haqbeg munonof qomandani boldi. Buning terkibide atliq 1- brigade ( brigada komandiri is'haqbeg özi boldi) mongghul küre bazirida turdi, 2-atliq brigade nurbayopning komandirliqida yultuzda turdi. Mawlanofning komandirliqidiki tikes 1-atliq polki muzart dawinida, noghaybayéwning tikes 2-atliq polki shotida turdi.

Kéyin yene, léskinning musteqil atliq 3- brigadisining bir qisimi chöchektin manas deryasi liniyisige yötkep kélindi. Bu chaghdiki milliy armiyining adem sani 30 mingdin éship ketken bolup, 20 mingdin artuq miltiq, bir ming nechche yüz pilli'ot, 70 zembirek, 4 bronawik, üch tanka we töt urushqa yaraydighan ayropilan' gha ige boldi.( Ayrodrom urushida 50 tin artuq ayropilan qolgha chüshken bolsimu, lékin uning saqliri az idi).

Sabiq sowét ittipaqi armiyisining polkowniki qehriman ghojamberdining éytishiche, milliy armiye eyni waqitta ilghar, zamaniwi armiye bolush salahiyitige layiq bolsimu, lékin qoral-yaraqliri xil emes idi. Emma, aran ikki- üch ay herbiy teyyarliqtin ötken bu qoshunning shunche zamaniwi gomindang armiyisige hujum qozghap, yéngishi bir möjize bolup, bu milliy armiyining qehrimanliq rohi bilen munasiwetliktur.

Milliy armiyining qisqartilishi 1946-yili 7-ayda bitim boyiche birleshme hökümet qurulghanda, milliy armiyining terkibi we eskiri sanida yene özgirish yüz bergen bolup, omumiy yüzlük qisqartilish élip bérilip, alte polkqa chüshürülup, adem sani 12 minggha qisqartilghan. Lékin, 1947-yili 8-ayda birleshme hökümet buzulghandin kéyin, we osman hem qalibéklerning topilingi partlighanda, yene esker élinip, polklar we adem sani köpeytilip, 20 minggha yetküzülgen. Köpinche tarixchilar bu sanning taki 1949-yilining axirighiche mewjut bolghanliqini otturigha qoyushidu.

Milliy armiyining millet terkibi asasliq Uyghurlar bilen qazaqlar bolup, uningdin kéyin qalsa, mongghul, tunggan, qirghiz, özbék, tatar, shibe, rus, tajik we daghur qatarliqlardin terkip tapqan. Ruslar, tatarlar we özbéklerning sani az bolsimu, lékin ularning ichidin köpligen yuqiri, ottura derijilik komandirlar yétiship chiqqan.

Milliy armiyining yoqilishi we Uyghurlargha bérilgen généralliq soghiliri

Milliy armiye 1949-yili 12-ayning 20-küni 5-korpus qilip özgertilgendin kéyin 13- we 14- piyadiler diwiziyisi hemde ikki musteqil atliq polkqa ayrilip, jenubiy we shimaliy tereplerge tarqaqlashturuldi. 50-Yillarning béshida qisqartish élip bérilip, axirida 5 –korpusmu emeldin qaldurulup, 13-diwiziyining 38- polki bilen 14-diwiziyining 40-polki saqlap qélin'ghandin bashqa köpinche esker-ofitsérlar ishlepchiqirish qurulush armiyisi qilip özgertilgen, bir qisimliri kesip almashturghan. Axiri 60-yiligha kelgende mezkur qalduq milliy qoshunning bir qisimi hindistan urushigha sélin'ghandin kéyin, axiri pütünley emeldin qaldurulghan. Milliy armiyining her millettin terkip tapqan töt neper générali bar bolup, Uyghur we bashqa milletlerning arisidin yuqiri, ottura we töwen derijilik komandirlar köplep yétiship chiqqan bolsimu, lékin 1949-yilighiche bolghan ariliqta milliy armiyining asasiy qisimini teshkil qilidighan Uyghurlardin généralliq unwanigha érishkenler chiqmighan, peqet polkownik unwanidikilerla bolghan. Générallarning ikki nepiri rus (palinof bilen majarof) bir nepiri qirghiz ( is'haq beg ), bir nepiri qazaq ( delilqan) bolup, eng aliy marshalliq unwani özbéklerdin bolghan jumhuriyet re'isi elixan törige bérilgen idi.

Lékin, shu nuqtini tekitlesh kérekki, 1944-1949-yilighiche dawamlashan milliy inqilab jeryanida Uyghurlar bilen bashqa her qaysi milletlerning ittipaqliqi nahayiti yaxshi bolup, milliy ayrimichiliq bolmighan, her millet oghul qizliri qaysi millet we qaysi din'gha tewe bolushtin qet'iy nezer mörini - mörige tirep birlikte jeng qilip, azadliqtin ibaret ortaq nishan üchün teng küch chiqarghan idi.

1955-Yiligha kelgende xitay merkiziy herbiy ishlar komitéti milliy armiyini(5-korpusni) tamamen emeldin qaldurghandin kéyin, Uyghurlardin tunji bolup, seypidin ezizge général léytinantliq, zahir sawdanof, muhemmed imin iminof, zunun téyipoflargha général mayorluq uwani bergen. Bu chaghda yene tatarlardin 5- korpusning qomandani bolghan merghup is'haqofqimu général mayorluq unwani bérilgen idi. (Ümidwar)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet