Barin inqilabining 17 -yili


2007-04-03
Share

2005-Yili aprilda dunya Uyghur qurultiyi "barin inqilabining 15 yili" namliq kitabni neshr qilghan idi.

1990‏- Yili 4‏- ayning 5‏- küni Uyghur élining barin yézisida yüz bergen qozghilangning yolbashchisi zeydin yüsüpning yéqin bir sepdishining bildürüshiche, barin qozghilingining harpisida zeydin yüsüp we sepdashliri otturisida qozghilang kötürüshning peyti yétip kelgen- kelmigenliki heqqide bolup ötken munazirilerde zeydin yüsüp: "bizning bu qozghilangni kötürüshtiki asasliq meqisidimiz özimizni pida qilish arqiliq sherqiy türkistan musteqilliq herikitining mewjut ikenlikini, sherqiy türkistan xelqining milliy musteqilliq rohining téxi ölmigenlikini dunya jama'etchilikige körsitishtin ibaret" dégen iken.

Uyghur hazirqi zaman tarixidiki muhim weqe

Bügün barin qozghilingidin 17 yil ötkendin kéyin, xitay hemde gherb metbu'atigha nezer salghinimizda, barin qozghilingini teshkilligenlerning sherqiy türkistan musteqilliq herikitining mewjut ikenlikini hem xitay hemde xelq'ara jama'etke ispatlashtin ibaret meqsidige yetkenlikini körüwalghili bolidu. Dégendek, hem xitay da'iriliri hem gherblik mulahizichiler barin qozghilingini, sherqiy türkistan milliy musteqilliq herikitining, Uyghur milliy rohining we islamiy étiqadining qaytidin tirilishide halqiliq rol oynighan bir weqe dep körsetmekte.

Xitay da'iriliri barin qozghilingini, azadliqtin béri shinjangda döletning birlikini buzush we hakimiyetni aghdurush meqsitide élip bérilghan eng jiddiy milliy bölgünchi qozghilang dep körsetmekte. Ularning éytishiche, zeydin yüsüp bashchiliqidiki bülgünchiler qozghilangni aldin pilanlighan bolup, ular bir tereptin meschitlerde élip barghan teshwiqati arqiliq jama'et pikiri toplighan, yene bir tereptin sherqiy türkistan islam partiyisini qurup, bu partiyige eza qobul qilishqa bashlighan. Bu teshkilatning meqsiti ochuq bolup, barin yézisini ishghal qilish arqiliq bu yerde sherqiy türkistan jumhuri'iyitining qurulghanliqini dunyagha élan qilishtin ibaret idi.

Xitay hökümiti, barin qozghilingi bilen Uyghur milliy musteqilliq herikitining mewjut ikenlikini tunji qétim resmiy étirap qilghan. Xitay hökümitining barin qozghilingi heqqidiki doklatlirida" barin eksil'inqilabiy qozghilingi tessadipiy bir weqe bolmastin, belki döletning birliki we milliy ittipaqliqni qoghdashqa tirishiwatqan küchler bilen döletni parchilashqa uruniwatqan küchler otturisida shinjangda uzundin béri dawamlishiwatqan küreshning bir qisimi hésablinidu. Barin weqesi xelq'ara we dölet ichidiki weziyetning özgirishi netijiside bu küreshning téximu keskinleshkenlikini körsitidu" déyilgen.

Gherblik mulahizichilerning qarashliri

Gherblik mulahizichiler, barin qozghilingining Uyghur milliy musteqilliq herikitini hem xitaygha hemde dunya jama'etchilikige tonutushta nahayiti muhim rol oynighanliqini shundaqla bu weqening sherqiy türkistanda xitay hakimiyitige qarshi qoralliq heriketlerning bashlinishida türtkilik rol oynighanliqini bildürmekte.

Siyasiy mulahizichi maykel winchister éshiya wék zhornilida élan qilghan béyjing we islam namliq mulahiziside, barin qozghilingi uzun yillardin kéyin sherqiy türkistandiki bir islamiy teshkilatning tunji qétim xitay hakimiyitige qarshi bash kütergenlikini körsetti. Barin Uyghur élide xitay hakimiyitige qarshi qoralliq qarshiliq körsitish heriketlirining bashlinishi idi. Xitay da'iriliri, eger barindiki qozghilangchilarni basturush bilen Uyghur élidiki bölgünchilerning bélini qirduq dep oylighan bolsa, qattiq xatalashqan bolidu " dégen.

Kanadaliq tetqiqatchi, doktor pawel jurj shinjangdiki islamiy qozghilang heqqide kanada axbarat idarisigha sun'ghan doklatida, barin qozghilingi üstide alahide toxtulup " barin qozghilingi bilen xitay hökümiti tunji qétim shinjangda milliy musteqilliq pa'aliyetchilirining mewjut ikenlikini étirap qildi. Bu qozghilang shundaqla shinjangda dawamlishiwatqan qoralliq hujumlarning bashlinishi boldi" dep körsetken. (Qanat)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet