Ялта келишимигә 60 йил (1)


2005-02-07
Share

Әнгилийә баш министири черчил(сол), америка призденти рузвелт (оттура) вә совет иттипақи рәһбири сталин ялта йиғинида < < Chongaytip körüng

Буниңдин 60 йил илгирики 4-февралдин 11- февралғичә болған бир һәптә ичидә америка қошма шитатлири, әнгилийә вә совет иттипақидин ибарәт үч чоң дөләт рәһбәрлири совет иттипақиниң қирим йерим арилидики гүзәл мәнзирилик саяһәт нуқтиси ялтиға топлинип, дуняниң сиясий тәртипини бәлгиләйдиған инсанийәт тарихидики интайин муһим әһмийәткә игә мәшһур "ялта йиғини" ни ечип, ахирида бир қатар мәсилиләр бойичә келишим һасил қилған иди.

2-Дуня урушиниң ахирлишиш басқучиға тоғра кәлгән мәзкур йиғин буниңдин 60 йил илгирики дуняниң йеңи тәртипини бәлгиләштила әмәс бәлки, бүгүнки күндики хәлқара мунасивәтләрдиму йәнила өз ролини җари қилдурмақта. Заманимиздики көплигән хәлқаралиқ мәсилиләр мәсилән бирләшкән дөләтләр тәшкилати рамкиси астидики вә башқа район характерлик дипломатийилик мунасивәтләргә аит мәсилиләрниң һәл қилиниши йәнила мәлум дәриҗидә әшу ялта келишими билән бағлинишлиққа игә.

ялта йиғининиң дәвр шараити

ялта йиғини ечилған дәвр гитлер германийисигә қарши уруш һәл қилғуч басқучқа , америка башлиқ иттипақчиларниң теч окян дөләтлиридики японийә ишғалийәтчилиригә қарши урушиму ахирқи басқучқа киргән, уруш қалаймиқанчилиқини ахирлаштуруп, тинчлиқ вәзийәт яритиш һәмдә йеңи дуняви тәртип орнитип, хәлқниң хатирҗәм һаятини әслигә кәлтүрүш омумий бир йүзлиниш һәм вәзийәтниң тәқәззаси болуп қалған чағ иди.

Әйни вақитта фашизмға қарши урушта һәл қилғуч рол ойниған америка, әнгилийә вә совет иттипақидин ибарәт үч иттипақчи дөләтниң германийә, италийә һәм японийә үстидин ғәлбә қилиш вә башқа җәһәтләрдики т муддиаси бир болсиму лекин, улар арисида һәм хәлқара сиясий шуниңдәк идиологийә җәһәтләрдә муәййән пәрқләр вә тоқунушлар мәвҗут иди.

ялта йиғиниға аит йезилған әсәрләрдин мәлум болушичә; америка билән әнгилийиниң нәзиридә совет иттипақини көплигән мәсилиләрдә қайил қилиш улар үчүн пайдилиқ иди. Әнгилийә билән америка совет иттипақиниң атом бомбисиға игә болушиға алаһидә қизиққан болуп, бу хил ядро қоралиниң улардин илгирирәк советниң қолида болушини өзлири үчүн пайдисиз дәп қарайтти.

Йиғинда бир қатар мәсилиләр һәл қилинди һәм явропа-асиядики бир қисим мәмликәтләр вә милләтләрниң тәдири қайтидин пичилди.

Полша мәсилиси

ялта йиғинидин бурун қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң бир қисим рәхбәрлири.

Әнгилийә баш министири черчилниң көпрәк көңүл бөлгән нуқтиси явропа фашизимдин азад қилинғандин кейинки германийиниң тәқдири вә полша мәсилиси болуп, у полша мустәқил йеңи һөкүмитини тәсис қилиш мәсилисидә чиң турди. Лекин, сталин бунинға қошулмай, полша мәсилисидә совет иттипақиниң бихәтәрлик нуқтисидин чиқиш қилидиғанлиқини тәкитләп, 30 йил ичидә полшаниң икки қетим совет иттипақиға қарши һуҗумларниң каридори болуп, совет иттипақиға тәһдид елип кәлгәнликини, шуниң үчүн москваниң мундақ башқиларниң һуҗумлириға каридор болидиған җайни тосуветишни көрсәтти. Черчил 150 миңдин артуқ полша пидакарлириниң иттипақчилар тәрипидә туруп, германийигә қарши җәң қилғанлиқини нәзәргә елип, полшаниң мустәқиллиқини сақлашниң адаләткә берип тутишидиғанлиқини тәкитлиди.Америка призденти рузвелт болса, украинийә тәвәсидики ливофни полшаға қошуп беришни оттуриға қойди. Лекин, сталин буниңға қошулмиди. Әмма, ахири талаш-тартишлар арқилиқ бу иттипақдашлар полша вақитлиқ һөкүмитини тәсис қилиш қарариға кәлди.

Германийиниң тәқдири мәсилиси

Уруштин кейинки германийиниң тәқдири мәсилиси 1941-йилида беританийә вә совет иттипақи тәрипидин музакирә қилинған болуп, улар бу дөләтни бир қанчә дөләтләргә парчиливетишни ойлашқан иди. Мәзкур нуқта ялта йиғинида йәнә асасий музакирә нуқтиси болуп қалди һәмдә уруштин кейин германийини парчилаш қарарлаштурулуп, иттипақчиларниң германийини ишғал қилиш даирилири бекитилди.

ялта йиғинида йәнә югославийә мәсилиси музакирә қилинип, мәзкур үч дөләт маршал титониң дәрһал фашизмға қарши күчләрни асас қилип, бирләшмә вақитлиқ һөкүмәт қурушини қарар қилди.

ялта йиғинида йәнә башқа мәсилиләрму һәл қилинди.

Америка призденти рузвелт, әнгилийә баш министири черчил вә совет иттипақи рәһбири сталин арисидики музакириләрдә йәнә уруш чиқими үчүн германийидин 20 милярт доллар төләм елиш, буниң йеримини совет иттипақиға бериш қарар қилинған болсиму, бирақ, москва пул елиш биләнла чәкләнмәстин йәнә әмгәк күчи, санаәт әслиһәлири, параход вә башқиларға игә болуш тәлипиниму оттуриға қойди.

ялта йиғиниң әң муһим бир нәтиҗиси шуки, бирләшкән дөләтләр тәшкилатини қуруш мәсилисиму музакирә қилинип, б д т ниң тәсис қилиниш йиғинниң 1945-йили 25-апрелда санфрансиско шәһиридә ечилиши бекитилди. Совет иттипақи болса украинийә, белорусийә қатарлиқ икки иттипақдаш җумһурийәтни бдт әзаси қилишни қолға кәлтүрди. Йиғинда йәнә хитай билән франсийә вақитлиқ һөкүмитигә бдт ниң тәсис қилиш йиғиниға қатнишиши һәққидә тәклип бериш қарар қилинди.

ялта келишими әйни вақитта мәхпий келишим болуп, буниңға хитай рәһбири җаң кәйши, франсийә азадлиқ һәрикитиниң даһиси генерал де гол қатарлиқларни тәклип қилинмиғанлиқи үчүн уларниң наразилиқлири қозғалған. Әмма дуняви йеңи тәртип йәнила рузвелт, черчил вә сталинларниң пүтүшкинидәк орнутулди халас. (Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт