Хитай һөкүмитиниң б д т арқилиқ уйғур қирғинчилиқини инкар қилиши зор ғулғула қозғиди

Мухбиримиз әзиз
2022.05.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) кишилик һоқуқ алий кеңишиниң рәиси мишел бачелетниң уйғур дияридики “зиярәт” паалийити бир қатар мәдһийә нутуқлири билән ахирлашқандин кейин хитай һөкүмитиниң б д т ни өз мәқсәтлири үчүн оюнчуқ қиливелиши йәнә бир қетим дуня җамаитиниң диққитини қозғиди. Болупму дуня көз тикиватқан уйғур дияридики қирғинчилиқниң бу қетимқи зиярәт җәрянида қиличиликму тилға елинмаслиқи бу нуқтини техиму очуқ көрситип бәрди. “вашингтон почтиси” гезитиниң обзорчиси җош рогин (Josh Rogin) ниң бу һәқтики обзор мақалисидә мушу әһваллар гәвдилик һалда шәрһләнди.

Обзор мақалисидә көрситилишичә, мишел бачелетниң бу қетимқи зиярити һарписида америка һөкүмити вә башқа көплигән хәлқаралиқ тәшкилатлар уни бу қетимлиқ зиярәт арқилиқ хитай һөкүмитиниң тәшвиқат қорали болуп қалмаслиқ һәққидә агаһландурған. Америка ташқи ишлар министири антони билинкен, америка һөкүмитиниң б д т дики баш әлчиси линда томас гренфийлд (Linda Thomas Greenfield) қатарлиқлар биваситә һалда униң билән алақилишип, қирғинчилиқ давам қиливатқан бу макандики түрмиләрни вә “тәрбийәләш мәркәзлири” намидики муәссәсиләрни “чәклимисиз вә шәртсиз көздин кәчүрүш” һәққидики тәләпләрдин вазкәчмәсликни тәкитлигән. Әмма у буларға пәрвасиз һалда хитайға барған һәмдә хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқни һимайә қилидиған “адаләтпәрвәр” һакимийәт икәнликини баян қилған. Буниң билән бир һәптилик зиярәт дегәндәкла хитайниң уйғур дияридики қирғинчилиқни инкар қилишиға ярдәмдә болуш билән түгәлләнгән. Мишел бачелетниң һәмдә б д т ниң дуня нәзиридики абруйи вә ишәнчи қаттиқ төкүлгән. Мушу әһвалға қарап дунядики көплигән тәшкилатлар вә һәр саһә затлири “бу қетимлиқ зиярәт худди биз ейтқандәкла бир қетимлиқ мәғлубийәт болди” дәп хуласә чиқарған.

Мәлум болушичә, бу қетимқи зиярәт башлинишидила хитай һөкүмитиниң контроллуқиға чүшүп болған. Зиярәт өмикиниң алдин йүрәр әзалири хитайға барған һаман 21 күнлүк карантинға елиш намида ташқи дуня билән болған алақиси үзүп ташланған. Өмәкниң чәтәл ахбарат саһәсидики бирәр мухбирни елип беришиғиму йол қоюлмиған. У параңлашқан “йәрлик киши” ләрниң хитай һөкүмити айларчә бурун таллап қойған һәмдә немиләрни дейишни пишшиқ мәшиқ қилған “артис” лар икәнликини ядиғиму алмастин “мән чәклимисиз һалда башқилар билән параңлаштим” дегән. Әнә шу тәриқидә пүткүл паалийәттики пүткүл мәзмунлар хитай һөкүмитиниң орунлаштуруши бойичә давам қилған.

Җош рогинниң қаришичә, мишел бачелет уйғур дияридики икки күнлүк зиярәт җәрянида америка һөкүмити аллиқачан “ирқий қирғинчилиқ” дәп тәбир бәргән зулум һәққидә бир еғизму сөз қилмиған. Муһаҗирәттики уйғурларниң өз уруқ-туғқанлирини сүрүштә қилип беқиш һәққидики чақириқлириғиму писәнт қилмиған. Ахирида қиличиликму һейиқмастин “шинҗаңдики тәрбийәләш мәркәзлири пүтүнләй тақилип болупту” дегән мәзмунда мәхсус доклат тәйярлиған. Униң үрүмчигә барған күнигә үлгүрүп дуняға елан қилинған “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” дики һәрқандақ адәмни шүркәндүриветидиған мәзмунларму униң бу қетимқи паалийитигә һечқандақ тәсир көрсәтмигән.

“кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати” ниң б д т ишлириға мәсул директори луйис шарбонни (Louis Charbonneau) бу һәқтә тохтилип: “бу қетимқи хитай зияритиниң хитай һөкүмити үчүн бир қетим тәшвиқатчилиқ қилиштин башқа һечқандақ роли болмиди. У, б д т бесип қойған уйғурлар һәққидики доклатни елан қилиши һәмдә хитай һөкүмитиниң бу саһәдики җинайәтлири тоғрисида һәқиқәтни сөзлиши лазим. Әгәр буларни қилалмиса у ашу зулумларниң қурбанлириға һәргизму йүз келәлмәйду” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт