Kishilik hoquq adwokati filp sendis: "Uyghurlargha yürgüzliwatqan jinayetni irqiy qirghinchiliq dep atisaq néme bolidu?"

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-07-17
Share

Bu yil 16-iyun "Yéngi siyasetchi" torida xelq'ara étnik qirghinchiliq qanuni mutexessisi, london uniwérsitétining proféssori, kishilik hoquq adawokati filip sendisning Uyghurlargha munasiwetlik irqiy qirghinchiliqqa qayta éniqlima bérish heqqidiki pikirliri otturigha qoyulghan bir maqale élan qilin'ghan.

Maqalide éytilishiche, adwokat filip sendis ilgiri xelq'ara sotta bérmida irqiy qirghinchiliqqa uchrighan rohin'ga musulmanliri üchün adalet telep qilghaniken. Uning "Gherb-sherq kochisi" dégen kitabi dangliq bolup, uningda irqiy qirghinchiliq jinayitini tetqiq qilghuchi qanunshunaslarning köz qarashliri we hökümliri, shundaqla insaniyetke qarshi jinayet bilen irqiy qirghinchiliqning perqi, shexsiy hoquq-menpe'et bilen kolléktip hoquq-menpe'etning munasiwiti dégendek mesililer muhakime qilin'ghaniken. U yuqiriqi qanunshunaslardin lemkinning köz qarishigha bolghan mahilliqini ipadilep: "Biz gerche irqiy qirghinchiliqni gaz qoyup bérish öyi we qilich-qorallar bilen baghlap chüshensekmu, lemkinning deslepki chüshenchiside irqiy qirghinchiliq jinayiti mahiyette jismaniy jehette yoq qilish emes, belki medeniyet jehette weyran qilish, insaniyet medeniyitining köp xilliqini weyran qilishtin ibarettur. Siz eger kitab-eserlerni, medeniy yadikarliqlarni, bir jama'etning turmush usulini weyran qilsingiz, démek siz irqiy qirghinchiliq qiliwatqan bolisiz," dégen.

Maqalide qeyt qilinishiche, u Uyghur ayallirining tughmas qiliwétilishi we chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining xelq'ara jinayi ishlar sot mehkimisige xitayning üstidin erz sunushi qatarliq ishlardin xewer tapqandin kéyin, Uyghurlargha munasiwetlik bolghan irqiy qirghinchiliq mesilisige bolghan pikrini bayan qilip, mundaq dégen: "Uyghurlargha yürgüzülüwatqan jinayetning xelq'araliq jinayet ikenlikide gep yoq. Mesile shu yerdiki, biz uni irqiy qirghinchiliq dep atisaq néme bolidu? eger uni insaniyetke qarshi jinayet dep atisaq bu jinayet kichik jinayet bolup qalamdu?"

Uning qarishiche, "Irqiy qirghinchiliq jinayitige qarshi turush ehdinamisi" ge asaslan'ghandimu, xitayning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan esheddiy zorawanliqlirini irqiy qirghinchiliq jinayiti dep qarashqa bolidiken. U yene mundaq dégen: "Uni irqiy qirghinchiliq démeslik bilen u jinayetning xaraktéri yenggillep qalamdu? menche, undaq emes, yüz bériwatqan ishlar tolimu qorqunchluq hemde tekrar yüz bériwatidu. Shunga u irqiy qirghinchiliq bilen teng derijidiki qabahetlik jinayettur."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.