"Mukemmel Uyghur" mu xitaydiki lagérdin aman qalmighan

Muxbirimiz eziz
2020-07-21
Élxet
Pikir
Share
Print

Gherb dunyasida Uyghur diyaridiki "Kespiy terbiyelesh mektipi" namida köplep échilghan lagérlar toghrisida söz bolghanda xitay hökümitining diplomatliri herqachan özlirining térrorluq we esebiylikning qurbanliri bolup kelgenlikini hemde mushu xil ‍idiyelerni bix halitidila yoqitish üchün mushu xil terbiyelesh merkezlirini achqanliqini tekitlep kelmekte. Emma türkiyediki dilaragha oxshash yüzligen Uyghurlarning kechmishliri xitay hökümitining hujum nishani bir pütün Uyghur milliti boluwatqanliqini ashkara körsitip bermekte.

En'gliyediki "Muhapizetchi" gézitining 21-iyuldiki sanigha bésilghan bu heqtiki maqalida éytilishiche, ürümchidiki "Mukemmel Uyghur" lardin sanilidighan a'ilide ösüp chong bolghan dilaraning ata-anisimu bu qétimqi lagér mehkumluqidin aman qalmighan. Dilaraning ata-anisi birdek xitayche mektepte oqughan hemde ürümchidiki dölet igidarchiliqidiki idaride yuqiri lawazimda ishlewatqan kishiler iken. Dilaramu kichikidinla ürümchidiki tolimu qimmet sanilidighan awat xitayche mehellide chong bolghan. Shu sewebtinmu u xitaychini xitaylardinmu yaxshi sözleydighan, héchqachan yaghliq chegmeydighan, haraq-piwa dégenlernimu anche-munche ichip qoyidighan, yene kélip pat-patla xitay dostliri bilen ariliship ötidighan Uyghur qizi süpitide yashliq dewrini ötküzgen. U 2015-yili érige egiship türkiyege köchüp kelgendin kéyin, apisi qizini yoqlap türkiyege kelgen hemde bir yildin kéyin, yeni 2018-yili ürümchige qaytqan. Aridin uzun ötmey apisining pasporti musadire qilin'ghan hemde "Öginish" ke élip kétilgen. Ene shu xildiki milyonlighan Uyghurning lagérlarda qandaq rohiy we jismaniy qiynaqlargha duch kéliwatqanliqi heqqide yillardin buyan melum boluwatqan köpligen uchurlar dilarani kéche-kündüz qiynashqa bashlighan. Uning barliq uruq-tughqanliri uni özlirining alaqe tizimlikidin öchürüp tashlighan.

Halbuki xitay hökümitining atalmish "Terbiyelesh merkizi" namidiki lagérlargha qamalghan, shundaqla héchqandaq "Terbyelesh" ke hajiti bolmighan oqutquchilar, doktorlar, adwokatlar dégendek sansizlighan Uyghurlardin bir qismi qoyup bérilgen bolsimu, ularning yenila erkinlikke chiqalmighanliqi hemmidinmu bek dilarani bi'aram qilghan. Uning apisimu bir yildek lagérgha qamalghandin kéyin "Öyige qaytqan". Emma u apisi bilen bolghan ündidar alaqisi jeryanida uning dawamliq her düshenbe küni "Bayraq chiqirish murasimi" gha qatnishiwatqanliqini, bu yil 85 yashqa kirgen momisining öyige bir yochun xitayning "Tughqan" bolup köchüp kirgenlikini, momisining her küni bu xitayni u chüshenmeydighan Uyghurche tilda tillaydighanliqini anglighan.

Dilara we we uning éri türkiyediki bir xitay soda shirkitide ishleydighan bolup, ular mushu shirket arqiliq xitay hökümitige "Biz junggoni söyimiz. Biz qandaqtur térrorchi yaki qebih insanlar emes" dégen mezmunda uchur yollighan. Emma bu hal héchnersini özgertelmigen: apisining bayraq chiqirishqa qatnishishi, lagérda on kilogram oruqlap kétishi, pasportining musadiridin qayturulmasliqi dégenler dawam qiliwergen. Emma uning xitay dostliri bu ishlardin qilchimu xewersiz bolup, uning éytqanlirigha peqetla ishenmigen. Ene shu chaghdila u özining 19 yash waqtida, yeni özi eng yaxshi köridighan shangxey shehiride aliy mektepte oquwatqan mezgilide qonush üchün yataq almaqchi bolghanda töt méhmanxanida birdek "Shinjangliqlargha yataq bérelmeymiz" dégen sözni anglighanliqini, Uyghurlargha jinayetchi qatarida mu'amile qilishning emeliyette bekla burun bashlinip bolghanliqini hés qilghan.

Toluq bet