Sürgündiki bir xitay saqchisi Uyghurlargha qaritilghan dehshetlik qiyin-qistaqlarni ashkarilidi

Muxbirimiz erkin
2021.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Ilgiri Uyghur élide wezipe ‍ötep hazir yawropada panahliq tiligen bir xitay saqchisi amérikaning s n n téléwiziye qanilida Uyghurlargha qaritilghan dehshetlik qiyin-qistaqlarni ashkarilighan. Bixeterlik tüpeyli toluq ismi we bashqa uchurliri ashkarilanmighan jyang famililik bu xitay saqchisining éytishiche, u 2015-yili hökümetning “Shinjangdiki ammiwi bixeterlik ishlirigha küch chiqirish”, döletning “Térorluqqa qarshi turush kürishige qatnishish” chaqiriqigha ‍awaz qoshup, yuqiri ma'ash we parawanliq kapaliti bilen ‍uyghur éligha kelgeniken.

S n n ning yawropada ötküzgen 3 sa'etlik ziyaritide jyang, ‍özi qatnashqan we shahit bolghan bu rayondiki Uyghurlarni qara-qoyuq kolléktip tutqun qilish, tutup turush lagérliridiki Uyghurlargha qaritilghan sistémiliq qiyin-qistaq, basqunchiliq, kemsitish we xorlash qilmishlirigha da'ir az uchraydighan inchike tepsilatlarni ashkarilighan.

Jiyang ashkarilighan tepsilatlar Uyghur we qazaq lagér shahitlirining guwahliqi bilen eynen bolup, u qiynash türlirining kishilerni métal yaki yaghach “Yolwas orunduqi” gha kishenlesh, torusqa ésish, jinsiy zorawanliq, tok soqush, suda boghush qatarliq ‍usullarni öz ichige alidighanliqi, tutqunlarni da'im nechche künlep uxlatmaydighanliqi, yémek we su bérilmeydighanliqini éytqan.

Jiyangning éytishiche, u özi “Térrorluqqa chétishliq” dep tutqun qilishqa qatnashqan yüzligen mehbusning héch biri héchqandaq jinayet sadir qilmighan “Adettiki awam xelq” bolup, saqchilar ularni tézlinip atalmish “Jinayiti” ni ‍iqrar qilghiche qiyin qistaqqa alidiken. U her bir saqchining ‍oxshimighan usullarni qollinidighanliqi, hetta bezilirining tömür kaltek yaki qulupluq tömür zenjir ishlitidighanliqi, saqchilarning tutqunlarning yüzige dessep turup, “Iqrar qilishi” ni telep qilidighanliqini bildürgen. Jiyang hazirgha qeder xitayning Uyghurlarni basturushigha qatniship, uning ichki ehwalini ashkarilighan tunji xitay saqchisidur.

Uning éytishiche, Uyghur élide bir yil ichide 900 ming Uyghur we bashqa az sanliq milletlerning tutqun qilin'ghanliqini hemme saqchi bilidighan ortaq uchur iken. U, kéchilik herikette tutqun qilinidighan kishilerning tizimliki bérilidighanliqi, bu normini orundash buyruqining bir qismi ikenliki, bularning hemmisi pilanlan'ghan we sistémilashturup bolun'ghanliqini, saqchilarning midirlighanlarni étiwétish hoquqi barliqini bildürgen.

Jiyangning éytishiche, bu ishlar uningda wijdan azabi peyda qilghan. U hazir özini gunahkar hésablaydighanliqi, bundaq ehwalning qayta yüz bermeslikini ümid qilidighanliqi, bu kishilerning qiyin bolsimu, ‍özini kechürüshini ‍ümid qilidighanliqini bildürüp: “Siz peqet esker bolsingizmu, yüz bergen ishlargha yenila mes'ul bolisiz. Siz buyruqni ijra qilishingiz kérek, emma nurghun kishiler bu ishni birlikte qildi, biz buninggha mes'ul” dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.