Хитай һөкүмитиниң дөләт ичи саяһити арқилиқ уйғур қирғинчилиқини пәрдазлимақчи болуши диққәт қозғимақта

Мухбиримиз әзиз
2021.11.30

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқи барғансери юғури пәллигә чиқиватқанда уларниң йәнә бир яқтин дөләт ичидики саяһәт паалийитини уйғур дияриға көпләп орунлаштуруши һәмдә бу һәқтики тәшвиқатларни күчәйтиши диққәт қозғашқа башлиди.

Axios Ториниң мухбири бетани ибраһимянниң 29-ноябирда елан қилған бу һәқтики обзорида ейтилишичә, хитай һөкүмити хәлқараниң ирқий қирғинчилиқ һәққидики әйибләшлири юқири пәллигә чиқиватқанда хитай тәвәсидики саяһәт паалийәтлирини көпләп уйғур дияриға орунлаштурған. Буниң билән қаримаққа күнигә миңлиған хитай саяһәтчиләр җай-җайлардин учуп келип “аҗайип-ғарайип ғәрбий юрт мәнзирилири” ни тамаша қилған. Һалбуки пүтүнләй хитайлар контроллуқидики бу хил саяһәтчиликниң уйғурларға қилчиликму иқтисадий пайдиси тәгмәйдиған болуп, аптор бу һални “мушундақ сахта мәнзирә арқилиқ уйғурларниң қирғин қилиниватқанлиқидәк реаллиқни, шуниңдәк уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкни пәрдазлаш” дәйду.

Обзорда ейтилишичә, хәлқара җамаәтниң уйғур дияридики тәминләш зәнҗири һәққидики әйибләшлири түпәйлидин мәзкур райондики хитай ширкәтлири иқтисадий җәһәттә зиян тартқан. Әмдиликтә болса улар йәнә мушу хилдики дөләт ичи саяһити арқилиқ бу зиянниң орнини қисмән болсиму толдурмақчи болған. Чүнки районлуқ һөкүмәт нөвәттики йилиға 158 милйон саяһәтчи келидиған вәзийәтни 2025-йилиға барғанда 400 милйон саяһәтчигә йәткүзмәкчи болуватқанлиқини елан қилған. Йәнә келип бу саяһәтчиләрниң мутләқ көп қисми хитайлар болуп, азғинә санда чәтәлликләрму бар икән.

Обзорда көрситилишичә, гәрчә хитай һөкүмити өз тәшвиқатлирида “шинҗаңдики өзгичә миллий мәнзириләр” һәққидә вәзханлиқ қиливатқан болсиму өткән бирнәччә йилда уйғурларниң миллий вә диний кимликигә даир көплигән мәдәнийәт мираслири, җүмлидин мәсчитләр, қәбристанлиқлар, мазарлар вә тарихий изналар пүтүнләй чеқип ташланған. Бу районға түркүм-түркүмдә келиватқан хитай саяһәтчиләр болса уйғурлардин пүтүнләй халий қалған шәһәрләрдә һечқандақ чәклимисиз саяһәттә болған. Бәзи саяһәт нуқтилири болса дәл ашу миңлиған ‍уйғурлар қамиливатқан лагерларниң йенида болуп, шәһәр тешидики уйғурларниң бу саяһәтчиләргә йеқинлишиши мәни қилинған. Аз сандики уйғурлар болса “ғәйрий мәнзирә көрүнүши” үчүн уйғурчә уссул ойнашқа яки ресторан күткүчиликигә ялланған. Әмма хитайлардин “ғәйрий” болған алаһидиликкә барлиқ уйғурлар диний етиқади, сақал-бурути, һеҗап яки ромали дегәндәк сәвәбләр билән лагерларға қамалған.

Аптор мушу әһвалларни омумлаштуруп “хитай һөкүмити миллий либасларни кийгән уйғурларниң коллектип уссули арқилиқ өзлириниң рәңгарәң мәдәнийәткә йол қойидиғанлиқини пәш қилиду, әмәлийәттә болса улар ашу мәдәнийәтниң саһиби болған уйғурларни бастуруватиду һәмдә ассимилятсийәниң юқири пәллиси яритиватиду” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.