Xitay hökümiti Uyghurlargha qiliwatqan zulumini aqlashta hindonéziyelik oqughuchilardin paydilanmaqtiken

Muxbirimiz irade
2022-05-12
Share

Merkizi awstraliyediki musteqil tor géziti bolghan “Söhbet” (The Conversation) te élan qilin'ghan maqalide körsitilishiche, xitay hökümiti Uyghurlargha qiliwatqan zulumini aqlash üchün özliri oqush mukapat puli bérip oqutuwatqan hindonéziyelik oqughuchilarni ishqa salghan.

Maqale aptori muhemmed zulpiqar rexmetning bayan qilishiche, xitay yéqinqi yillardin buyan hindonéziyediki iqtisadiy we siyasiy tesirini ashurush bilen teng, hindonéziyediki yumshaq küchinimu kéngeytken bolup, bu tirishchanliqlarning biri “Santiri” dep atalghan musulman oqughuchilarni oqush mukapat puli bilen teminlesh türi iken. Maqalide körsitilishiche, xitayning “Bir belwagh bir yol” qurulushining bashlishi we uning Uyghur musulmanlirigha qiliwatqan zulumigha qarita hindonéziyede naraziliq heriketliri köpeygendin kéyin, xitayning hindonéziyediki musulman oqughuchilargha béridighan oqush mukapat pulimu köpeygen. Buning bilen xitayda oquydighan hindonéziyelik oqughuchi sani körünerlik artqan.

Aptorning bayan qilishiche, bu oqughuchilar hazir hindonéziye taratqulirida xitayning eng chong obraz teshwiqatchilirigha aylan'ghan bolup, oqughuchilarning köpinchisi hazir hindonéziye yerlik taratqulirida xitayda “Diniy erkinlik” kapaletke ige, dégen qarashni teshwiq qilidiken. Uyghur éli heqqide söz qilghanda, xuddi xitay hökümitining teshwiqatlirigha oxshashla uni qoralliq naraziliq heriketliri bilen baghlap chüshendüridiken. Ular hindonéziyening asasliq chong qanalliridimu xitayning teshwiqatini qilghan bolsa, beziliri hetta béyjing qishliq olimpik tenheriket musabiqisini bayqut qilishni telep qilghan yaki xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitige naraziliqini ipadiligen musulman oqughuchilarni eyibligen. Bu oqughuchilar xitay ichidimu xitay hökümiti orunlashturghan Uyghur éli heqqidiki teshwiqat pa'aliyetlirigimu ishtirak qilidiken.

Diqqet qozghaydighini shuki, yéqinda qilin'ghan bir tekshürüshte hindonéziyediki ikkinchi chong musulman teshkilati bolghan “Muhemmediye” jama'itining ezaliri arisida xitay heqqidiki köz qarash özgirishi bayqalghan bolup, ularning ijtima'iy taratqulardiki pa'aliyetlirimu köprek xitayning ijabiy obrazini namayen qilidiken. Eng muhimi hindonéziyediki eng chong islam teshkilati bolghan “Nehdlatul ölima” (Nahdlatul Ulama) gha munasiwetlik teshkilat bolup, ular oqughuchilarning xitayda oqushigha yol qoyupla qalmay, oqughuchilarning köpiyishi bilen hetta mezkur teshkilatning xitay shöbisini qurghan.

Aptor muhemmed zulpiqar maqalisining axirida “Santiri” musulman oqughuchilirigha xitab qilip, ularni xitayning teshwiqatlirigha ishenmeslikke, eksiche xitaydiki waqtini köprek Uyghurlarning ehwalini chüshinishke, tetqiq qilishqa serp qilishqa we xitay hökümitige ochuq xet yézip, uni Uyghur musulmanlirigha qiliwatqan zulumini toxtitishqa chaqirishqa dewet qilghan.

Uyghur diyaridiki lagérlar hemde zor kölemlik basturush mesilisi xelq'araning zor ghulghulisigha seweb bolghandin kéyin, dunyadiki eng chong musulman döletlirining biri bolghan hindonéziyemu heriketke kelgen idi. Hindonéziyediki ikkinchi chong musulmanlar teshkilati bolghan “Muhemmediye” jem'iyitining imamlirimu “Ajiz we bigunah Uyghurlarning zulumgha uchrishigha qarshi turimiz” dégen mawzuda ochuq xet élan qilghan. Biraq uzun ötmeyla hindonéziyening Uyghurlar heqqidiki tenqidi asasen közdin yütken bolup, buninggha asasliq xitay hökümitining bu dölette Uyghur élidiki zulum heqqide qilghan saxta teshwiqati we bashqa meblegh sélish heriketlirining sewebchi bolghanliqi ashkarilan'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet