Хитайниң миңөй там рәсимлирини “әслигә кәлтүрүп қайта сизип чиқиш” қурулушиниң арқисиға немиләр йошурунған?

Мухбиримиз шадийә
2023.05.01

Хитай таратқулириниң хәвәр қилишичә, үрүмчи кәспий университетиниң хитай профессори ло гавйи 300 нәпәр хитай оқуғучи рәссамға йетәкчилик қилип, уйғур дияриниң безәклик вә қизил миңөйлиридики бузулған тарихий рәсимләрни “қайта әслигә кәлтүрүп сизип чиқиш” қурулушини башлиған.

Уйғур дияридики қәдимки мәдәнийәт-сәнәт мираслири билән мунасивәтлик болған бу “әслигә кәлтүрүш” қурулуши, хитай ичи вә чәт әлләрдики кәспий мутәхәссисләрниң диққитини қозғиған.

“тәңритағ тори”, “шинхуа тори” қатарлиқ хитай һөкүмәт таратқулири йеқиндин буян күчәп тарқитиватқан бир қисим хәвәрләрдә, хитайниң уйғур диярида аталмиш “археологийәлик йеңи байқаш”, “музей қурулуши”, “қизил ген тәлим-тәрбийә базиси” вә “инқилабий саяһәт нуқтиси” қатарлиқ түрләргә зор мәбләғ селип, уларни сиясий тәшвиқат үчүн қоллиниватқанлиқи мәлум болған иди. Радийомиз зияритини қобул қилған илшат һәсән қатарлиқ бир қисим анализчилар, бу хитайниң уйғур районида йүргүзиватқан аталмиш “җоңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи бәрпа қилиш”, “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” вә “милләтләр ара юғуруветиш” дегән намлардики милли ассимилатсийә сияситиниң бир парчиси, дәп көрсәткән иди.

“хитай хәвәрләр тори”ниң 28-апрелдики хәвиригә қариғанда, үрүмчи кәспий университети һүнәр-сәнәт кәспиниң профессори логавйи, 300 дин артуқ  хитай оқуғучиға йетәкчилик қилип, 20-әсирниң башлирида алберт фон лекок (Albert von Lecoq), грүнведил (Grünwedel) қатарлиқ германийә екиспедитсийәчилири турпан вә куча қатарлиқ җайлардики миңөйләрдин қезип, явропаға елип кәткән миңөй там рәсимлириниң орнини толуқлап қайтидин сизип чиқиш қурулушини башлиған. Һалбуки, уларниң буниңдин миңларчә йиллар илгири уйғур әҗдатлири тәрипидин сизилған бу там рәсимлирини қандақ “әслигә кәлтүрүдиғанлиқи” вә немигә асасән “қайта сизип чиқидиғанлиқи” тоғрилиқ һечқандақ тәпсилат берилмигән.

Мәлумки, 19-әсирниң ахириқи чарикидин 20-әснирниң башлириғичә болған арилиқта русийә, германийә, әнгилийә, шиветсийә қатарлиқ дөләтләрниң екиспедитсийә өмәклири турпан вә тарим ойманлиқини қедирип тәкшүрүш җәрянида, қәдимки уйғур мәдәнийәт-сәнитигә даир көплигән ядикарлиқларни явропаға елип кәткән иди. Һазир бу мәдәнийәт ядикарлиқлири санкит-петербург, берлин, париж, лондон қатарлиқ шәһәрләрдики музейларда көргәзмә қилинип, уйғурларниң инсанийәт мәдәнийәт тарихиға өчмәс төһпиләрни қошқан, парлақ мәдәнийәткә игә қәдимий бир хәлқ икәнликини намаян қилип турмақта.

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң зор мәбләғ аҗритип, хитай “профессорлар” вә сәнәт саһәсидики хитай оқуғучиларни тәшкилләп, уйғур дияридики миңөй там рәсимлирини “қайта әслигә кәлтүрүп сизип чиқиш” қурулушини башлиғанлиқи, ғәрб әллиридә уйғур мәдәнийитини тәтқиқ қилиш билән шоғуллиниватқан мутәхәссисләрниң күчлүк диққитини қозғимақта. Улар, қәдимки миңөй там рәсимлириниң хитайниң нөвәттә уйғур районида елип бериватқан “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” тәшвиқатниң қурбани болуп кетишидин әндишә қилмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.