Xitay hökümiti dawamliq xelq'ara yighin arqiliq Uyghur tarixini burmilashqa urunmaqta

Washin'gtondin muxbirimiz irade teyyarlidi
2024.06.13

Xitay hökümiti 12-iyunda qeshqerde “Shinjangning tarixi we kelgüsi” témisida xelq'araliq muhakime yighini échip “Shinjangning ezeldin xitayning bir qismi bolup kelgenliki” ni hemde xitayning tarixi we medeniyitining Uyghur élidiki rolini alahide tekitlidi.

Xitay bashqurushidiki “Tengritagh tori” ning 12-iyun künidiki xewirige qarighanda, bu qétimliq munberde xitay milletler uniwérsitétining piroféssori yang shéngmin “Tarim wadisining eng deslepki ahaliliri kimler: qedimki shinjangning tarixi” mawzuluq nutuq sözligen. U sözide, miladiye 9-esirning otturiliridin burun tarim oymanliqidiki ahalilerning hindi-yawropa tillirida sözleydighan “Ghuz” (xu) lar, qedimki tibet we chyang tilida sözlishidighan “Chyang” lar we xitaylardin terkib tapqanliqini ilgiri sürgen. Shuningdek mushu asasta “Tarim oymanliqi qedimki dewrlerdin tartipla xitaylarni öz ichige alghan köp millet topliship makanlashqan bir jay” dégen.

Yighinda yene, merkizi milletler uniwérsitéti étnologiye we jem'iyetshunasliq institutining piroféssori, yipek yoli we milliy arxé'ologiye tetqiqat ornining mudiri shyaw shyawyong qeshqerdiki eng chong buddizm xarabiliridin ikenliki ilgiri sürülgen “Mor ibadetxanisi” heqqide toxtilip “Bu ispatlar shinjangda köp xil dinlarning teng mewjut bolup turushidek tarixni ispatlap berdi, shundaqla xitay medeniyitining köp xilliqi, ittipaqliqi we sighdurushchanliqini eks ettürdi” dégen.

Tengritagh tori xewiride, yighin'gha qatnashqan mutexessislerning “Birdek zor miqdardiki arxé'ologiyelik ispatlar shinjangning qedimki dewrlerdin tartipla xitay medeniyet chembirikining muhim terkibiy qismi ikenlikini, gherbiy rayon xelqiningmu qedimki dewrlerdin tartipla xitay medeniyitini ortaq yaratquchi ikenlikini körsitip béridu؛ xitay medeniyiti shinjangdiki barliq milletlerni öz ichige alghan” dégenlikini ilgiri sürgen.

Halbuki, xitay hökümiti orunlashturghan bu yighin'gha Uyghur tarixi saheside xelq'ara étirapqa érishken nopuzluq alimlardin birer kishimu qatnashmighan bolup, bu qétimqi yighinni beziler “Tarixni siyasetke maslashturush urunushi” dep mesxire qilghan. Amérika kornél uniwérsitétining piroféssori, insanshunasliq penliri mutexessisi magnus fiskesyö X tiki inkasida bu yighinni “Xitayche alahidilikke ige mustemlikichilik” dep körsetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.