100 Түрк адвокат уйғурлар тоғрисида б д т ға бирләшмә әрзнамә сунди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020.07.01
Faruq-Keleshtemur-adwokat.jpg Әнқәрә адвокатлар уюшмисиниң әзаси фаруқ кәләштимур әпәнди. 2020-Йили июн, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәниң һәрқайси вилайәтлиридики адвокатлар уюшмисиға әза 100 түрк адвокат “қанун вә пикир мунбири” намидин нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан еғир зулумлар тоғрисида бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишигә бирләшмә әрзнамә сунди.

Мәзкур мунбәр бу һәқтә мәтбуат баянати елан қилип, мәзкур әрзнамини 26-июн күни б д т кишилик һоқуқ кеңишигә тапшурғанлиқини, у орундинму бу әрзнамини тапшуруп алғанлиқ тоғрисида хәт алғанлиқини билдүрди. Мәзкур мунбәр мәтбуат баянатида, б д т ға тапшурған әрзнамидә уйғур, қазақ қатарлиқ түркий хәлқләр дучар болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлириниң 12 мадда һалида оттуриға қоюлғанлиқи, онлиған хәлқара тәшкилатларниң шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири тоғрисида тәйярлиған доклатлирини испат сүпитидә бирликтә сунғанлиқни баян қилған.

Биз бу тоғрисида мәлумат игиләш үчүн буниңға башламчилиқ қиливатқан әнқәрә адвокатлар уюшмисиниң әзаси фаруқ кәләштимур әпәнди вә бу илтимасни тәйярлиған адвокат халит әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Фаруқ кәләштимур әпәнди бу бирләшмә әрзнаминиң тәйярлиниш җәряни тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: “биз бу ишқа хәлқара қанунда мутәхәссисләшкән адвокатлардин тәркиб тапқан бир гуруппа қуруш билән башлидуқ. Бу гуруппа шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң һәммисини дәлилләп берәләйдиған бир әрзнамә тәйярлап чиқти. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңиши тәләп қилған бәзи тәләпләр бар. Буниң ичидики әң муһими хитай елип бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини испатлап бериш. Б д т хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң доклатлирини испат сүпитидә қобул қилидиған болғачқа биз әрзнамимизға бу доклатларни испат сүпитидә қойдуқ. Булардин сирт көп санда аммиви тәшкилатлар, тәтқиқатчиларниң шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики тоғрисида тәйярлиған доклатлирини оқуп чиқип, әрзнамимизгә қоштуқ”.

У, бу бирләшмә әрзнамини б д т ға сунуш тоғрисидики қарарни иҗтимаий таратқуларда тарқатқандин кейин түркийәдики адвокатларниң зор қоллишиға еришкәнликини баян қилип мундақ деди: “биз ‛қанун вә пикир мунбири‚ болуш сүпитимиз билән б д т ға сунуш үчүн әрзнамә тәйярлайдиғанлиқимизни җакарлидуқ. Биз кәсипдашлиримизға биз шәрқий түркистан мәсилисини қануний җәһәттин хәлқараға елип чиқимиз, дедуқ. Йүзлигән адвокат бизни издәп өзлириниңму қол қоюшни халайдиғанлиқлирини ейтти. Лекин буниңда муһим болғини адвокатларниң сани әмәс бирләшмә әрзнаминиң тәйярлиниш шәкли болғачқа 100 адвокат қол қояйли дәп чәклимә қойған идуқ”.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишигә сунулған бирләшмә әрзнамини язған адвокат халит әпәнди бу әрзнаминиң әң муһим алаһидиликиниң шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлириниң хәлқара қанун бойичә оттуриға қоюлғанлиқи икәнликини баян қилип мундақ деди: “буниң әң муһим алаһидилики бу ишниң пәқәтла қануний җәһәттин елип берилишидур. Мәзкур әрзнаминиң әһмийити тоғрисида тохтилидиған болсақ, 1948-йилида хәлқара кишилик һоқуқи хитабнамиси мақулланған. Мәзкур хитабнамә кишиләрниң әқәллий һәқ вә һоқуқлириниң немә икәнлики көрситип берилгән. Дунядики чоң дөләтләр башчилиқида тәйярланған хәлқара кишилик һоқуқ хитабнамисигә хитай дөлитиму имза қойған. Лекин бүгүнки күндә хитай шәрқий түркистанда инсанларға берилгән һоқуқниң һәммисигә хилаплиқ қиливатиду. Биз бирләшмә әрзнамимизда хитайниң шәрқий түркистанда садир қиливатқан җинайәтләрниң һәммисини испатлири билән оттуриға қойдуқ”.

“сиз хитай хәлқара кишилик һоқуқи хитабнамисидә көрситилгән кишилик һоқуқиниң һәммисини дәпсәндә қиливатиду? дедиңиз. Булар немиләр?” дегән соалимизға адвокат халит әпәнди мундақ җаваб бәрди: “тән җазаси, инсан қелипидин чиққан муамилә қатарлиқлар бөливетипту. Әркинлик, бихәтәрлик һоқуқи, адил сотлиниш һоқуқи, шәхси аиливи турмушниң мәхпийлики, саяһәт әркинлики, яшаш, көпийиш һоқуқи қатарлиқ әқәллий һоқуқларниң һәммиси дегүдәк дәпсәндичиликкә учраветипту”.

100 Түрк адвокатниң б д т ға уйғурлар тоғрисида бирләшмә әрзнамә сунушиниң әһмийити немә?

“ийи”, йәни “яхши” партийәниң парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди түркийә һөкүмити сүкүттә туривеливатқан бир пәйттә 100 түрк адвокатниң б д т ға бирләшмә әрзнамә сунушиниң зор әһмийәткә игә икәнликини оттуриға қоюп мундақ деди: “сизгиму мәлум болғинидәк түркийә һөкүмити һазирғичә шәрқий түркистан мәсилисидә сүкүттә туривеливатиду. Биз өктичи партийәләр бу мәсилидә җамаәт пикри топлашқа тиришиватқан болсақму адвокатларниң б д т ға әрзнамә сунуши түркийәдә шәрқий түркистан мәсилисини күнтәртиптә тутуп туруш үчүн зор әһмийәткә игә. Түркийәдики аммиви тәшкилатлар бу адвокатлар билән һәмкарлишип шәрқий түркистан мәсилисини хәлқарада аңлитиши керәк дәп ойлаймән”.

Түркийә қаһраманмараштики сүтчү имам университети диний илимләр факултети оқутқучиси доктор алимҗан боғда әпәнди буниң яхши бир башланғуч болғанлиқини баян қилди.

Б д т кишилик һоқуқ кеңишигә зулумға учриған милләт яки шәхсләр әрз сунса болидикән, йәни кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини көргән яки қолида бу һәқтә испати бар болған кишиләр яки гуруһлар әрз илтимаси суналайдикән. Түркийәдики адвокатлар тунҗи қетим бундақ бир әрзнамә сунған болуп, келәчәктә мундақ әрзләрниң техиму көп сунулуш еһтималлиқи бар икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.