Сәуди әрәбистанда бир уйғур аял билән униң 13 яшлиқ қизиму хитайға өткүзүлүп берилиш хәвпидә қалған

Мухбиримиз әркин
2022-04-05
Share
Уйғурлар сәуди әрәбистанниң истанбулдики консулханиси алдида намайиш елип барди Бир гуруппа уйғурлар һәмдулла вәлиниң баллири билән биргә сәуди әрәбистанниң истанбулдики консулханиси алдида намайиш елип барди. 2022-Йили 11-январ, истанбул.
RFA/Arslan

2020-Йили 11-айда һәмдулла вәли вә нумуһәммәт рози исимлик икки ‍уйғурни тутқун қилип, хитайға өткүзүп беришкә тәйярлиқ қиливатқан сәуди әрбистан һөкүмити, уткән һәптә мәккәдә олтурушлуқ бир уйғур аял билән униң 13 яшлиқ қизиниму тутқун тутқун қилған. Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә вәқәдин хәвәрдар кишиләрниң ейтишичә, нөвәттә тутқунға учриған ана билән қиз һәмдулла вәли вә нурмуһәммәт розиға қошуп, хитайға ‍өткүзүп берилиши хәвпидә қалған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң 4-апрел елан қилған бу һәқтики җиддиий чақириқида, бухәлчәм абла вә униң 13 яшлиқ қизиниң 31-март пәйшәнбә күни мәккәдә тутқун қилинип, мусапирларни қайтуруш мәркизигә қамалғанлиқини билдүргән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң ейтишичә, бухәлчәм абланиң достлири еришкән учурларға асасланғанда сәуди сақчилири бухәлчәм аблаға уларниң һәмдулла вәли вә нурмуһәммәт розиға қошулуп хитайға йоллинидиғанлиқини ейтқан. Бухәлчәм абла, нурмуһәммәт розиниң бурунқи аяли болуп, нурмуһәммәт рози 2020-йили 11-айда түркийәдин өмрә һәҗгә кәлгән һәмдулла вәли билән биллә тутқун қилинған. Сәуди әрәбистанниң җиддә шәһиридики даһбан түрмисигә қамалған иккәйлән йеқинда сәуди пайтәхти риядқа йөткәп кетилгән болуп, бу һәмдулла вәлиниң түркийәдики аилиси вә кишилик һоқуқ тәшкилатлирида уларниң хитайға өткүзүп берилиш әндишисини техиму күчәйткән иди.

Һәмидулла вәлиниң түркийәдә турушлуқ кичик қизи нуриман һәмдулланиң ейтишичә, уларниң бухәлчәм абла билән болған алақиси 31-марттин башлап ‍үзүлүп қалған. Нуриман һәмдулла 5-апрел зияритимизни қобул қилип, бухәлчәм абланиң қизи билән биллә тутқун қилинғандин кейин, мәккә әтрапидики мусапирларни қайтуруш мәркизигә елип келингәнлики, шуниңдин кейин униңдин қайта учур алалмиғанлиқини билдүрди.

Биз шу мунасивәт билән 5-апрел сәуди әрәбистанниң ню-йорктики б д т баш штабида турушлуқ вәкилиниң ишханисиға телефон қилип, сәуди һөкүмитиниң бу мәсилисидики инкасини елишқа тириштуқ. Сәуди вәкилиниң ишханисидики бир әмәлдари телефонимизни алған болсиму, бирақ суаллиримизға җавап беришни рәт қилди.

У мундақ диди: “уйғурлар мәсилисидики сияситимиз бизниң барлиқ баянатлиримизда ениқ оттуриға қоюлған. Бирақ сизгә ейтсам, сиз дегән делодин хәвирим йоқ. Мән бу ишқа мәсул әмәс, мән башқа ишқа мәсул. Мениң башқа хизмәтдашлирим бар, бәлким улар сиз сориған суалларға яхширақ җавап бериши мумкин. ‍Әгәр сиз халисиңиз, уларға берәй, улар бәлким сизгә телефон қайтуруши мумкин.”

Биз униңдин йәнә “сәуди әрәбистанниң уйғурлар мәсилисидики сияситини ениқ дедиңиз, униң қандақ ениқ икәнликигә ениқлима берип бақамсиз?” дәп сориған болсақму, лекин у бу суалға йәнила униң хизмәтдашлириниң җавап беридиғанлиқини билдүрди. Биз сәуди дипломатлириниң телефон қайтурушини сақлиған болсақму, бирақ улардин һазирға қәдәр һечқандақ тевиш кәлмиди.

Сәуди даирилириниң уйғурларни тутқун қилип, хитайға қайтуруш хәвпи муһаҗирәттики уйғур тәшкилатлири вә хәлқара кишилик һоқуқ органлирини вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлирини изчил әндишигә селип кәлгән. Бу қетим хәлқара кәчүрүм тәшкилати бухәлчәм абла вә униң қизиниң тутқун қилинип, қалған икки уйғур билән биллә хитайға қайтурулушиға қарита җиддий чақириқ елан қилип, сәуди һөкүмитидин тутқунларни дәрһал қоюп беришни, әгәр улар хитайға қайтурулса, лагирға қамилиштәк зор хәвпкә дучар болидиғанлиқини агаһландурған. Бу хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң тутқунларни хитайға қайтурмаслиқ тоғрисида 2-қетим бундақ чақириқ елан қилишидур. Мәзкур тәшкилат буниң алдида сәуди даирилиридин һәмдулла вәли билән нурмуһәммәт розини хитайға қайтурмаслиқни, уларниң немә үчүн тутқун қилинғанлиқиға чүшәнчә беришни тәләп қилған иди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси алкан акад 5-апрел зияритимизни қобул қилип, өзлиридә уларниң һазирқи әһвалиға аит учур йоқлиқи, нөвәттә улларға немә ‍ишларниң боливатқанлиқиға бир немә дейишниң мүшкүл икәнликини билдүрди.

Алкан акад мундақ дәйду: “һазир биздә биз елан қилған ахбараттин башқа илгирләп бир немә дейишкә йеңи учур йоқ. Уларниң тәқдириниң һазирниң ‍өзидә қандақ болғанлиқини билмидуқ. Бәлким сиз көргән болсиңиз керәк, б д т ниң алаһидә тәкшүрүш мутәхәсислириму бу тоғрисида баянат елан қилди. Шундақла йәнә хәлқара парламентлар ара хитай бирләшмисиму баянат елан қилип, сәуди һөкүмитигә хәт язди. Қисқиси, бир қатар тәшкилат вә органлар бу мәсилидә бесим қиливатиду. Бирақ һазирниң өзидә уларға немә иш болғанлиқиға бир немә демәк мүшкүл.”

Алкан акад йәнә һазирқи басқучта өзлириниң көп нәрсә дейәлмәйдиғанлиқи, тутқунларниң хитайға қайтурулуп болған болуши яки давамлиқ сәуди әрәбистанда болуши мумкинликини билдүрди.

Алкан акад мундақ деди: “һазирқи вақитта биз көп нәрсә дейәлмәймиз. Чүнки бу болуватқан назук мәсилә. Униң үстигә бизниң уларға немә болғанлиқи тоғрисида ениқ учуримиз йоқ. Сизму билгәндәк, бу делода учурға еришмәк қийин… бәлким улар һазир йолда болуши мумкин. Шундақла йәнә улар йолға селинип болған болуши яки давамлиқ сәуди әрәбистанда болушиму мумкин. Нөвәттә уларниң қәйәрдә икәнликини билмәймиз.”

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң 4-апрел елан қилған баянатида: “уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрләр кәң көләмлик қамилиш, җазалаш, қийин-қистаққа учраватқан бир вақитта, бир балини өз ичигә алған төт кишини хитайға қайтуруш хәлқара қанунға чөчитәрлик дәриҗиридики хилаплиқ қилиш қилмишидур,” деийилгән. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати йәнә сәуди әрәбистан билән дипломатик мунасивити бар дөләтләрни рияд һөкүмитигә бесим ишлитишкә чақирип: “төт уйғурни бу апәт характерлик өткүзүп бериштин қутулдуруп қелиш үчүн вақит қистап кәлмәктә. Сәуди әрәбистан билән дипломатик мунасивити бар башқа һөкүмәтләрниң дәрһал бу ишқа арлишип, рияд даирилирини хәлқара мәҗбурийитини ада қилишқа вә чеградин қоғлап чиқиришни тохтитишқа үндиши муһим болуп қалди,” дегән.

Нуриман һәмдулланиң ейтишичә, һазирқи әң хәтәрлик тәрипи улар һәрқанчә тиришқан болсиму, лекин дадиси һәмдулла вә қалған 3 нәпәр тутқунниң һечқандақ хәвирини алалмаслиқ икән.

Бу вәқә өткән һәптә б д т кишиниң һоқуқ кеңишиниң алаһидә тәкшүргүчи мутәхәссислириниң диққитини қозғиған. Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң аз санлиқ милләтләр һоқуқи вә диний әркинликкә мәсул икки тәкшүргүчи мутәхәссисләр гурупписи баянат елан қилип, сәуди һөкүмитидин һәмдулла вәли билән нурмуһәммәт розини хитайға қайтурмаслиқни тәләп қилған. Баянатта, сәуди һөкүмитиниң хәл‍қара мәҗбурийитигә әмәл қилиши тәләп қилип, әгәр бу икки уйғур хитайға қайтурулса, “уларниң инсан һәқлириниң еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниш хәвпигә учрайдиғанлиқи” тәкитләнгән. Б д т мутәхәссислириниң мәзкур баянати 1-апрел елан қилинишниң һарписида бухәлчәм абла билән униң 13 яшлиқ қизи тутқун қилинған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт