Se'udi erebistanda bir Uyghur ayal bilen uning 13 yashliq qizimu xitaygha ötküzülüp bérilish xewpide qalghan

Muxbirimiz erkin
2022.04.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghurlar se'udi erebistanning istanbuldiki konsulxanisi aldida namayish élip bardi Bir guruppa Uyghurlar hemdulla welining balliri bilen birge se'udi erebistanning istanbuldiki konsulxanisi aldida namayish élip bardi. 2022-Yili 11-yanwar, istanbul.
RFA/Arslan

2020-Yili 11-ayda hemdulla weli we numuhemmet rozi isimlik ikki ‍uyghurni tutqun qilip, xitaygha ötküzüp bérishke teyyarliq qiliwatqan se'udi erbistan hökümiti, utken hepte mekkede olturushluq bir Uyghur ayal bilen uning 13 yashliq qizinimu tutqun tutqun qilghan. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we weqedin xewerdar kishilerning éytishiche, nöwette tutqun'gha uchrighan ana bilen qiz hemdulla weli we nurmuhemmet rozigha qoshup, xitaygha ‍ötküzüp bérilishi xewpide qalghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining 4-aprél élan qilghan bu heqtiki jiddi'iy chaqiriqida, buxelchem abla we uning 13 yashliq qizining 31-mart peyshenbe küni mekkede tutqun qilinip, musapirlarni qayturush merkizige qamalghanliqini bildürgen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining éytishiche, buxelchem ablaning dostliri érishken uchurlargha asaslan'ghanda se'udi saqchiliri buxelchem ablagha ularning hemdulla weli we nurmuhemmet rozigha qoshulup xitaygha yollinidighanliqini éytqan. Buxelchem abla, nurmuhemmet rozining burunqi ayali bolup, nurmuhemmet rozi 2020-yili 11-ayda türkiyedin ömre hejge kelgen hemdulla weli bilen bille tutqun qilin'ghan. Se'udi erebistanning jidde shehiridiki dahban türmisige qamalghan ikkeylen yéqinda se'udi paytexti riyadqa yötkep kétilgen bolup, bu hemdulla welining türkiyediki a'ilisi we kishilik hoquq teshkilatlirida ularning xitaygha ötküzüp bérilish endishisini téximu kücheytken idi.

Hemidulla welining türkiyede turushluq kichik qizi nur'iman hemdullaning éytishiche, ularning buxelchem abla bilen bolghan alaqisi 31-marttin bashlap ‍üzülüp qalghan. Nur'iman hemdulla 5-aprél ziyaritimizni qobul qilip, buxelchem ablaning qizi bilen bille tutqun qilin'ghandin kéyin, mekke etrapidiki musapirlarni qayturush merkizige élip kélin'genliki, shuningdin kéyin uningdin qayta uchur alalmighanliqini bildürdi.

Biz shu munasiwet bilen 5-aprél se'udi erebistanning nyu-yorktiki b d t bash shtabida turushluq wekilining ishxanisigha téléfon qilip, se'udi hökümitining bu mesilisidiki inkasini élishqa tirishtuq. Se'udi wekilining ishxanisidiki bir emeldari téléfonimizni alghan bolsimu, biraq su'allirimizgha jawap bérishni ret qildi.

U mundaq didi: “Uyghurlar mesilisidiki siyasitimiz bizning barliq bayanatlirimizda éniq otturigha qoyulghan. Biraq sizge éytsam, siz dégen délodin xewirim yoq. Men bu ishqa mes'ul emes, men bashqa ishqa mes'ul. Méning bashqa xizmetdashlirim bar, belkim ular siz sorighan su'allargha yaxshiraq jawap bérishi mumkin. ‍Eger siz xalisingiz, ulargha bérey, ular belkim sizge téléfon qayturushi mumkin.”

Biz uningdin yene “Se'udi erebistanning Uyghurlar mesilisidiki siyasitini éniq dédingiz, uning qandaq éniq ikenlikige éniqlima bérip baqamsiz?” dep sorighan bolsaqmu, lékin u bu su'algha yenila uning xizmetdashlirining jawap béridighanliqini bildürdi. Biz se'udi diplomatlirining téléfon qayturushini saqlighan bolsaqmu, biraq ulardin hazirgha qeder héchqandaq téwish kelmidi.

Se'udi da'irilirining Uyghurlarni tutqun qilip, xitaygha qayturush xewpi muhajirettiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara kishilik hoquq organlirini we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirini izchil endishige sélip kelgen. Bu qétim xelq'ara kechürüm teshkilati buxelchem abla we uning qizining tutqun qilinip, qalghan ikki Uyghur bilen bille xitaygha qayturulushigha qarita jiddiy chaqiriq élan qilip, se'udi hökümitidin tutqunlarni derhal qoyup bérishni, eger ular xitaygha qayturulsa, lagirgha qamilishtek zor xewpke duchar bolidighanliqini agahlandurghan. Bu xelq'ara kechürüm teshkilatining tutqunlarni xitaygha qayturmasliq toghrisida 2-qétim bundaq chaqiriq élan qilishidur. Mezkur teshkilat buning aldida se'udi da'iriliridin hemdulla weli bilen nurmuhemmet rozini xitaygha qayturmasliqni, ularning néme üchün tutqun qilin'ghanliqigha chüshenche bérishni telep qilghan idi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining xitay ishliri tetqiqatchisi alkan akad 5-aprél ziyaritimizni qobul qilip, özliride ularning hazirqi ehwaligha a'it uchur yoqliqi, nöwette ullargha néme ‍ishlarning boliwatqanliqigha bir néme déyishning müshkül ikenlikini bildürdi.

Alkan akad mundaq deydu: “Hazir bizde biz élan qilghan axbarattin bashqa ilgirlep bir néme déyishke yéngi uchur yoq. Ularning teqdirining hazirning ‍özide qandaq bolghanliqini bilmiduq. Belkim siz körgen bolsingiz kérek, b d t ning alahide tekshürüsh mutexesislirimu bu toghrisida bayanat élan qildi. Shundaqla yene xelq'ara parlaméntlar ara xitay birleshmisimu bayanat élan qilip, se'udi hökümitige xet yazdi. Qisqisi, bir qatar teshkilat we organlar bu mesilide bésim qiliwatidu. Biraq hazirning özide ulargha néme ish bolghanliqigha bir néme démek müshkül.”

Alkan akad yene hazirqi basquchta özlirining köp nerse déyelmeydighanliqi, tutqunlarning xitaygha qayturulup bolghan bolushi yaki dawamliq se'udi erebistanda bolushi mumkinlikini bildürdi.

Alkan akad mundaq dédi: “Hazirqi waqitta biz köp nerse déyelmeymiz. Chünki bu boluwatqan nazuk mesile. Uning üstige bizning ulargha néme bolghanliqi toghrisida éniq uchurimiz yoq. Sizmu bilgendek, bu déloda uchurgha érishmek qiyin… belkim ular hazir yolda bolushi mumkin. Shundaqla yene ular yolgha sélinip bolghan bolushi yaki dawamliq se'udi erebistanda bolushimu mumkin. Nöwette ularning qeyerde ikenlikini bilmeymiz.”

Xelq'ara kechürüm teshkilatining 4-aprél élan qilghan bayanatida: “Uyghur we bashqa az sanliq milletlerler keng kölemlik qamilish, jazalash, qiyin-qistaqqa uchrawatqan bir waqitta, bir balini öz ichige alghan töt kishini xitaygha qayturush xelq'ara qanun'gha chöchiterlik derijiridiki xilapliq qilish qilmishidur,” déiyilgen. Xelq'ara kechürüm teshkilati yene se'udi erebistan bilen diplomatik munasiwiti bar döletlerni riyad hökümitige bésim ishlitishke chaqirip: “Töt Uyghurni bu apet xaraktérlik ötküzüp bérishtin qutuldurup qélish üchün waqit qistap kelmekte. Se'udi erebistan bilen diplomatik munasiwiti bar bashqa hökümetlerning derhal bu ishqa arliship, riyad da'irilirini xelq'ara mejburiyitini ada qilishqa we chégradin qoghlap chiqirishni toxtitishqa ündishi muhim bolup qaldi,” dégen.

Nur'iman hemdullaning éytishiche, hazirqi eng xeterlik teripi ular herqanche tirishqan bolsimu, lékin dadisi hemdulla we qalghan 3 neper tutqunning héchqandaq xewirini alalmasliq iken.

Bu weqe ötken hepte b d t kishining hoquq kéngishining alahide tekshürgüchi mutexessislirining diqqitini qozghighan. B d t kishilik hoquq kéngishining az sanliq milletler hoquqi we diniy erkinlikke mes'ul ikki tekshürgüchi mutexessisler guruppisi bayanat élan qilip, se'udi hökümitidin hemdulla weli bilen nurmuhemmet rozini xitaygha qayturmasliqni telep qilghan. Bayanatta, se'udi hökümitining xel‍q'ara mejburiyitige emel qilishi telep qilip, eger bu ikki Uyghur xitaygha qayturulsa, “Ularning insan heqlirining éghir derijide depsende qilinish xewpige uchraydighanliqi” tekitlen'gen. B d t mutexessislirining mezkur bayanati 1-aprél élan qilinishning harpisida buxelchem abla bilen uning 13 yashliq qizi tutqun qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.