Közetküchiler: "22 Dölet ortaq bayanat arqiliq xitaygha Uyghurlargha qilghan zulumining soraqsiz qalmaydighanliqini bildürüp qoydi"

Muxbirimiz irade
2019-07-11
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.
AP Photo/Bebeto Matthews

Xitay hökümitining Uyghur élide yillardin béri Uyghurlarning milliy we dini hoquqlirini chekleshni asas qilghan yuqiri bésimliq siyaset yürgüzüp kelgenliki we 2016-yilining axiridin bashlap Uyghur élide zor kölemlik tutqun herikitini yolgha qoyup, 2 milyon etrapida ademni lagérlargha qamighanliqi melum.

Ilgiri natsistlar qatarliqlar yolgha qoyghan "Kelmeske ketti" dep qariliwatqan lagér tüzümining 21-esirge kelgende xitay hökümiti teripidin Uyghur élide yolgha qoyuluwatqanliqi chet'ellerdiki Uyghur we qazaq jama'iti, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we organliri, xelq'araliq axbaratlar we tetqiqatchilarning zor küch chiqirishi bilen dunyagha ashkarilan'ghandin kéyin xitay hökümiti derhal eslidiki lagérni inkar qilish taktikisini özgertip, uni qandaqtur "Méngisi radikalliq bilen yuqumlan'ghan kishilerni qutquzup, terbiyelep jem'iyetke qaytidin yaramliq qilip chiqirishni meqset qilin'ghan" terbiyelesh merkezliri ikenlikini zor küch bilen teshwiq qildi. Axbaratlarda sanaqsiz teshwiqat filimlirini tarqatti, nurghun dölet diplomatlirini, muxbirlirini atalmish terbiye merkezlirige ziyaretke orunlashturdi, b d t diki alaqidar yighinlarda teshwiq qildi, qoshumche pa'aliyetlerni uyushturdi. Qisqisi, xitay hökümiti lagérlarni aqlash teshwiqat herikiti üchün zor derijide küch we meblegh ajratti.

Biraq, 10-iyul küni, b d t qarmiqidiki 22 eza dölet birleshme bayanat arqiliq xitayning dunyani aldiyalmaydighanliqini jakarlidi. Bu döletler bayanatida xitay hökümitini Uyghur élidiki Uyghur qatarliq musulman milletlerge qaratqan nazaret we teqibleshni we shundaqla zor kölemlik tutqunni derhal toxtitishqa, b d t we bashqa musteqil tekshürgüchilerning rayonda heqiqiy yosunda tosalghusiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqirdi. Yuqiridiki bu döletler yene kishilik hoquq aliy komissarining kishilik hoquq kéngishide Uyghur élidiki weziyetning tereqqiyati heqqide dawamliq melumat bérip turushini telep qildi.

Yuqiridiki bu chaqiriq xelq'aradiki kishilik hoquq qoghdighuchi organlar we shexsler shundaqla Uyghurlarning zor alqishigha érishti. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson 11-iyul küni radiyomizning ziyaritini qobul qilip: "Dunya xitaygha tolimu ehmiyetlik bir signal berdi" dédi. Sofi richardson mundaq dédi: "22 Dölet bu birleshme bayanat arqiliq xitaygha nahayiti küchlük signal berdi. Yeni, ular xitaygha biz bu mesilige diqqet qilimiz, buni sürüshtürimiz. Sen hergiz bir milyon kishini solap qoyup, buningdin soraqsiz qutulalmaysen. Biz séning rehberliringning sözige yaki bu yerdiki qoshumche teshwiqat pa'aliyetliringge we aldin orunlashturulghan ziyaretliringge ishenmeymiz. Biz qachan rayondiki mesile ayaghlashmighuche, uning soriqini qilishni dawamlashturimiz, dégen signalni berdi"

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ependi bolsa buni "Yuqiridiki döletlerning Uyghur mesilisige bériwatqan yüksek ehmiyitining netijisi", dep körsetti.

Xitayning Uyghur élidiki basturushigha qarshi bayanat élan qilghan 22 dölet bolsa awstraliye, awistrye, bélgiye, kanada, daniye, éstoniye, finlandiye, firansiye, gérmaniye, islandiye, irélandiye, latwiye, litwa, liyuksémburg, gollandiye, yéngi zélandiye, norwégiye, ispaniye, shiwétsiye, shiwétsariye, en'gliye we yaponiyedin ibaret. Sofi xanimning qarishiche, xitay hökümiti üchün bu chaqiriq bir "Kütülmigen ehwal" bolghan. Sofi richardson xanim bu heqte mundaq deydu: "Xitay bu mesilide chotni xata soqti. Chünki her 4 yilda bir qétim b d t gha eza döletlerning kishilik hoquq weziyitige qarap chiqish yighini bolidu. Xitayning kishilik hoquq weziyitige qarap chiqish yighini ötken 11-ayda bolghanidi. Menche xitay hökümiti biz shu yighinnila ötküzüwalsaq, bizge bashqa tenqid kelmeydu, kéler qétimliq yighin kelgüche bolghan 4 yil arida qilidighinimizni qiliwalimiz, dep oylighan. Yeni, ular bu kishilik hoquq kéngishide bundaq bir bayanat chiqishini oylapmu baqmighan. Biraq, yuqiridiki döletler bolsa bu birleshme bayanat arqiliq biz her waqit séni közitimiz, xalighiningni qilishinggha yol qoymaymiz, dédi. Yene bir jehettin alghanda yéqindin buyan xitay hökümitining kishilik hoquq kéngishige tesir körsitish arqiliq bu organning normlirigha xilap ishlarni qilip, uni palech halgha chüshürüp qoyuwatqanliqidek ehwallarni körgen iduq. Méningche bu ortaq bayanatni bérishtiki yene bir seweb bolsa, xitaygha bu organning jiddiy bir organliqini we xitay hökümitining uni ajizlashturushigha yol qoymaydighanliqini körsitip qoyushtin ibaret, dep qaraymen"

22 Döletning xitayni eyiblep bayanat élan qilishi xelq'ara axbaratlardimu zor inkas qozghidi. Bu heqte CNN téléwiziyesi, BBC radiyo-téléwiziye shirkiti, el jezire qanili qatarliq médiyalar birdek xewer berdi. Xewerlerde, buning zor bir netije ikenliki tekitlinish bilen birge yene, musulmanlargha qiliniwatqan bu zulumgha qarshi awaz chiqarghan döletler ichide birmu musulman döliti yoqluqi bolsa tilgha élin'ghan we mulahize qilin'ghan muhim bir téma boldi.

Dolqun eysa ependimu radiyomizgha qilghan sözide: "Uyghurlarning bundaq éghir zerbige uchrishidiki muhim amillarning biri ularning musulman bolghanliqida ikenlikini nezerde tutqanda yuqiridiki bu döletler qataridin birmu musulman dölitining orun almasliqi tolimu epsuslinarliq," dep körsetti.

El jezire qanili bu heqtiki xewiride amérikidiki tonulghan kishilik hoquq adwokati arsalan iftixarni ziyaret qilghan. Arsalan iftixar sözide yuqiridiki 22 dölette birmu musulman döliti yoqluqini epsuslinish ichide eskertip, "Uyghurlarning mesilisidin qarighanda dunyadiki bu musulman döletliri exlaqiy jehettin gumran bolghanliqini körüwalalaymiz" dédi.

Sofi richardson bolsa bu heqte toxtilip yuqiridiki bu ortaq chaqiriqning héch bolmighanda türkiye we malaysiya qatarliq döletlerge ilham bolushini ümid qilidighanliqini bildürdi. Sofi xanim mundaq dédi: "Men bu chaqiriqni bashqa döletlerge bir ilham bolidu, dep qaraymen we biz shundaq bolushi üchün türkiye we malaysiya qatarliq dölet hökümetlirige dawamliq xizmet ishleymiz. Chünki türkiye hökümiti ilgiri bu heqte nahayiti küchlük bir bayanat bergen. Malaysiyadiki bir qisim parlamént ezaliri we organlarmu shundaq. Démek, bu döletlerde melum asas bar. Men bu bayanat arqiliq yene bir qanche döletning bu ortaq bayanatqa qoshulidu, dep qaraymen"

Xitayning Uyghur élide yolgha qoyghan her türlük basturush siyasetlirige qarita 2016-yili mart éyida, amérika bashchiliqidiki 12 dölet imzasidiki bir ortaq bayanat élan qilin'ghan idi. Emma amérika ötken yili kishilik hoquq kéngishidin chékinip chiqqanliqi üchün bu qétimliq bayanatta orun almighan.

Xitay hökümiti bolsa yuqiridiki bu ortaq bayanatqa qattiq narazi bolghan. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'ang peyshenbe küni söz qilip "Xitay hökümiti bu bayanatta orun alghan 22 döletke qattiq naraziliq bildüridu. Ular pakitni körmeske saldi, kishilik hoquq mesilisini siyasiylashturdi we xitayning ichki ishigha arilashti" dégenlerni ilgiri sürdi.

Toluq bet