Amérika we en'gliye qatarliq 23 dölet b d t da Uyghurlar heqqide ortaq bayanat élan qildi

Muxbirimiz irade
2019.10.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kerin-piyers-Karen-Pierce-bdt-uyghur.jpg En'gliyening b d t da turushluq elchisi kérin piyérs xanim amérika, en'gliye, gérmaniye qatarliq 23 döletning ortaq bayanatini élan qilmaqta. 2019-Yili 29-öktebir.
REUTERS

29-Öktebir küni amérika, en'gliye, gérmaniye qatarliq 23 dölet birleshken döletler teshkilatida échiliwatqan irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush heqqidiki 3-komitét yighinida Uyghurlar heqqide birleshme bayanat berdi. Mezkur birleshme bayanat en'gliyening b d t da turushluq elchisi kérin piyérs xanim teripidin oqup ötüldi. U bayanatida töwendikilerni dédi:

“Men töwendiki 23 döletke wakaliten bu bayanatni sherep bilen oqup ötmekchimen. Ular, albaniye, awstraliye, awstriye, bélgiye, kanada, daniye, éstoniye, finlandiye, firansiye, gérmaniye, islandiye, irélandiye, yaponiye, latwiye, lixshtenteyn, litwa, luksémborg, gollandiye, yéngi-zélandiye, norwégiye, shiwétsiye, amérika we en'gliye.

Biz 2018-yili 8-awghusttiki irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitéti teripidin ishenchlik doklatlar asasida xitay hökümitining shinjang Uyghur aptonom rayonida keng kölemlik tutqun qilish herikiti yürgüzüwatqanliqi, milliy we dini pa'aliyetlerni cheklewatqanliqi we Uyghurlarni asasiy nishan qilghan zor kölemlik nazaret we bashqa kishilik hoquq depsendichiliklirini yolgha qoyghanliqi heqqide otturigha qoyghan endishilirige ortaqliqimizni bildürimiz. Biz xitayning özining dölet qanunliri we xelq'araliq qanunlargha emel qilishini we shundaqla shinjang we bashqa jaylarda dini étiqad erkinliki qatarliq kishilik hoquqlargha hörmet qilishqa chaqirimiz. Xitay hökümiti irqiy kemsitishke qarshi turush komitéti teripidin shinjanggha munasiwetlik bérilgen 8 türlük teklipni derhal emeliyleshtürüshi, Uyghur we bashqa musulman milletlerni xalighanche tutqun qilishni ayaghlashturushi kérek. Yuqiridiki ehwalgha asasen biz barliq döletlerni iltija qilghuchilarni kelgen dölitige qayturmasliq heqqidiki qanun prinsiplirigha emel qilishqa dewet qilimiz.

Buningdin sirt biz yene, xitay hökümitini b d t kishilik hoquq aliy komissari we b d t alahide tekshürgüchilirining shinjang Uyghur aptonom rayonigha tosalghusiz halda tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqirimiz.”

Yuqiridiki bu birleshme bayanat dunya Uyghur qurultiyi, xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq kishilik hoquq organlirining küchlük alqishigha érishti. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatida “Biz b d t gha eza döletlerning xitay hökümitining Uyghurlar we bashqa musulman milletlerning kishilik hoquqigha hörmet qilishi we zor kölemlik tutqunni toxtitishi üchün körsitiwatqan tirishchanliqini alqishlaymiz” dédi.

Biraq ular yene, xelq'arada Uyghurlarning weziyiti heqqide endishiler shunche kücheygen bolsimu, birleshken döletler teshkilatidin téxi ünümlük bir netije chiqmaywatqanliqini eskertken. Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa bayanatta “Esli wezipisi mushundaq krizislargha qarshi awaz chiqirish bolghan birleshken döletler teshkilatidin qattiq ümidsizlen'gen bolsaqmu, emma yuqiriqidek awazlarning dawamliq kötürülüwatqanliqini körüsh bizge ümid béghishlidi” dégen.

Bu yil 7-ayning 10-küni, b d t qarmiqidiki 22 eza dölet birlikte b d t kishilik hoquq aliy komissarigha qaritip ochuq xet élan qilip, Uyghurlarning weziyiti heqqidiki endishilirini otturigha qoyghanidi. Shu qétimliq mektuptimu ular xitay hökümitini Uyghur élidiki Uyghur qatarliq musulman milletlerge qaratqan nazaret we teqibleshni we shundaqla zor kölemlik tutqunni derhal toxtitishqa, b d t we bashqa musteqil tekshürgüchilerning rayonda heqiqiy yosunda tosalghusiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqirghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardsonning radiyomizgha bildürüshiche, bu nöwetlik ortaq bayanat mana bu mektupning b d t 'da herqaysi döletler wekilliri qatnashqan chong sorunda oqulushi, bolup hésablinidiken. Sofi xanim buni “Bek qaltis ish boldi” dep qarishidiki seweblerni töwendikidek izahlidi:

“Aldi bilen, bu döletler peqetla mektupni yollap qoyup, jim olturuwalmidi. Belki uni yenimu keng ammibablashturmaqchi boldi. Uni resmiyleshtürüp, peqetla jenwediki kishilik hoquq kéngishide emes belki yenimu keng da'irige ige bolghan nyu-yorktiki omumiy kéngeshte otturigha qoydi. Undin qalsa bu, bu yuqiridiki döletlerning b d t kishilik hoquq komissarliqining shinjangni cheklimisiz halda ziyaret qilishi üchün dawamliq bésim qilidighanliqining shundaqla rayondiki kishilik hoquq depsendichiliki we zor kölemlik tutqunni ayaghlashturush üchün dawamliq heriket qilidighanliqining roshen ipadisi.”

Xitaymu shu küni pakistan, rusiye, misir, sérbiye, kon'go qatarliq 54 dölet imzalighan ortaq bayanatni bélarusiyening b d t turushluq wekilige oqutqan. Bayanatta ular yuqiridiki döletlerni “Kishilik hoquq mesilisini siyasiylashturdi, xitayni ochuq-ashkara sazayi qildi” dep tenqidligen.

Bügün yeni, 30-öktebir küni, xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi géng shu'ang buninggha inkas qayturup “Amérika we en'gliye qatarliq bir uchum gherb döletliri shinjang mesilisini bahane qilip xitaygha hujum qildi. Lékin shu meydandiki 60 din artuq dölet xitayning shinjangdiki emellirini qollap, kishilik hoquq nami astida xitayning ichki ishlirigha arilishishigha qarshi turdi” dégen.

Halbuki, sofi richardson xanim xitay hökümitining xuddi xitaygha oxshash éghir kishilik hoquq mesilisi bar döletlerning aghzi arqiliq bu bayanatni bérishining héchqandaq menisi yoqlighini, eksiche xitayning özini külkilik orun'gha chüshürgenlikini bildürdi.

Sofi xanimning éytishiche, emdiki qedemde b d t ning kishilik hoquqqa munasiwetlik organlirining özi Uyghur élidiki Uyghur qatarliq musulman milletler yoluqqan bu krizisqa qarita heriketke ötüsh éhtimalini zor, dep qarashqa bolidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.