26-Iyun "Qanliq shawgu'en weqesi" ning 11 yilliq xatiriside kötürülgen choqanlar

Muxbirimiz irade
2020-06-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Shüri oyunchuq zawutida xitaylar teripidin urup öltürülgen Uyghurlar. 2009-Yili 26-iyun, shyawgu'an.
Shüri oyunchuq zawutida xitaylar teripidin urup öltürülgen Uyghurlar. 2009-Yili 26-iyun, shyawgu'an.
Social Media

2009-Yili 26-iyun küni Uyghurlarning hazirqi zaman tarixidiki burulush xaraktérlik weqelerning biri bolghan "Qanliq shawgüen weqesi" yüz bergen kün. 11 Yil awwal yüz bergen bu weqe Uyghur tarix bétidiki yene bir achchiq sehipilerning birige aylandi.

2009-Yili 6-ayning 26-küni gu'angdungning shyawgüen shehiridiki shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan 800 etrapida Uyghur ishchi kéchilik uyqusini uxlawatqanda, zawuttiki on mingdin artuq xitay ishchining rehimsizlerche hujumigha uchrighanidi. Neq meydan widiyo körünüshliri we ashu zawuttiki tayaq yégen ishchilarning hem weqedin xewerdar kishilerning inkasliridin melum bolushiche, shu küni palta, pichaq we tömür kaltekler bilen qorallan'ghan 10 mingdin artuq xitay ishchi Uyghurlarni xuddi chashqanlarni "Ur-ur" qilghandek qoghlap turup urghan, ularni rehimsizlerche kalteklep öltürgen. Shu chaghda tarqalghan körünüshlerde zawut qorasining qan'gha boyalghanliqi körülgen. Shyawgu'en weqesi yüz bérip üch kündin kéyin, radi'omiz muxbirliri shyawgu'endiki hujumdin qéchip yoshurunup saq qalghan Uyghurlar bilen tunji qétim alaqe baghlighanda ular özliri shahit bolghan u dehshetlik minutlarni bizge éytip bergen idi. Ular sözide kéchide yataqlirigha basturup kirgen xitaylarning Uyghur yashlirini tömür toqmaqlar we tayaqlar bilen urup-qoghlap öltürgenlikini, hetta Uyghur qiz-ayal ishchilarnimu ayap qoymighanliqini éytip bergen. Bolupmu diqqet qozghaydighini, ular bu hujum ashundaq dehshet bilen seher sa'et 4 kiche dawam qilsimu, shu chaghqiche birer saqchi kelmigenliki yaki ularni birersining tosup qalmighanliqini shu seweblik ölgen we yarilan'ghan Uyghurning intayin köplükini éytqan.

Shu chaghda mezkur qanliq weqening jeryanliri ijtima'iy taratqularda keng tarqalghanidi. Bundaq bolushidiki sewebning biri, eyni chaghda zawutning yataq binaliridin bu qanliq menzirini tamasha qiliwatqan xitaylar Uyghurlar hujumgha uchrighan bu sin körünüshlirini xuddi bir ghelibini qutlighandek tor betlerde keng tarqatqan. Hetta bir qisim widiyolarda bu qanliq zorawanliqni tamasha qilghach widiyogha tartiwatqan xitaylarning Uyghurlargha hujum qiliwatqan xitaylargha warqirap turup "Awu yerde bir Uyghur bar, ene awu yerge biri yoshurunuwaldi" dewatqan awazlirimu bar idi. Mana mushundaq widiyolarning xitaydiki taratqularda keng tarqilishi mezkur qanliq hujumning kölimi we shidditini toluq namayan qilip bergenidi. Ochuq-ashkara halda qanliq irqiy hujumning kartinkisi bolghan bu körünüshler Uyghur jama'itini qattiq ghezeplendürgen.

Emma Uyghurlarni yenimu qattiq ghezeplendürgini, weqe bolup aridin bir hepte ötkiche xitay hökümitining bu wehshiylerche hujumgha qatnashqan birmu kishini jinayi jawabkarliqqa tartmasliqi, hetta uni bir xitay ishchi "Za'uwttiki Uyghur ishchilar bir xitay qizgha basqunchiliq qildi" dep ösek söz tarqatqanliqtin kélip chiqqan jédel-majira" dep weqening xaraktérini burimaqchi bolushi idi.

Uning üstige, shu chaghda weqede öltürülgen Uyghurlarning sani heqqidimu perqliq melumatlar bérilgen. Bir qisim shahitlar weqede az dégende 40-50 Uyghurning ölgenlikini tilgha alsa, xitaydiki sina, téngshün, boshün qatarliq xitayche tor betliri 12 neperning Uyghur ölgenlikini élan qilghan. Xitay hökümiti bolsa resmiy bayanida weqede her ikkilisi qeshqerning toqquzaq nahiyesidin kelgen hashimjan emet we sadiqjan ghazi isimlik ikki Uyghur ishchining ölgenlikini, 80 neperdek Uyghur ishchining yénik derijide yarilan'ghanliqini élan qilghan.

Mana mushuningdek, xitay da'irilirining weqe heqqide ochuq-ashkara bolmasliqi we birmu xitayni jinayi jawabkarliqqa tartmasliqi Uyghurlarni qattiq narazi qilip, zor jama'et pikri hasil qilghan, netijide Uyghur tor betliride élan qilin'ghan chaqiriqlargha asasen, 5-iyul küni minglighan Uyghur yashliri tinchliq bilen adalet telep qilip kochilargha chiqqanidi.

Gollandiyediki Uyghur ziyaliyliridin asiye Uyghur xanim eyni waqittiki keypiyatni süretlep, shawgüen weqesining xitay hakimiyitining Uyghur élidiki tengsiz siyasetliridin qattiq narazi bolsimu, ünini chiqiralmaywatqan Uyghurlargha yenimu éghir rohiy zerbe bolghanliqini, Uyghur jem'iyitidiki keypiyatning intayin éghir bolghanliqini éytti.

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéwiski xitay hökümitining shawgu'en weqesi heqqide ochuq-ashkara bolmighanliqining 5-iyul ürümchi qirghinchiliqidin ibaret yene bir qanliq weqege yol achqanliqini bildürdi we "Bu shawgüen qanliq weqesini bashqa weqelerdin ayrip turidighan alahidilikidur" dep körsetti. U mundaq dédi: "Xitay hökümiti hazirghiche weqe heqqide ochuq-ashkara bolghini yoq. Bu yerde éniq bolghini, weqede ölgen Uyghurlarning sanining xitay hökümiti élan qilghandin köp yuqiri bolushidur. Shawgüen weqesining muhim teripi bolsa, xitayning bu mesilide ochuq-ashkara bolmasliqi Uyghurlarni qattiq narazi qilip, 5-iyul weqesidin ibaret yene bir weqege yol achqan"

Derweqe, nurghun közetküchiler shawgüen weqesini xitay hökümitining ichkiri ölkilerge Uyghur yashlarni yötkesh siyasitining paji'elik netijisi we shundaqla 5-iyul ürümchi weqesining yüz bérishining ot piltisi, dep ataydu. Amérikadiki siyasiy analizchi élshat hesen ependimu yuqiridiki köz qarashta. U radiyomizgha qilghan sözide, "Shawgüwen qanliq weqeside hujumgha uchrighan Uyghurlar éshincha emgek küchlirini yötkesh siyasiti boyiche ichkiri ölkilerge mejburiy apirilghan yashlar idi. Bu weqe 5-iyul ürümchi qirghinchiliqining ot piltisi, boldi" deydu.

2009-Yili 5-iyul küni Uyghurlar xitay hökümitining shyawgu'en weqesini adil bir terep qilishini, Uyghur yashlirini erzan emgek küchi süpitide xitay ölkilirige yötkeshni toxtitishini, Uyghurlarning ishsizliq mesilisini Uyghur élining özide hel qilishini telep qilip tinch yol bilen keng kölemlik namayish élip barghan. Halbuki, 5-iyul künidiki tinchliq namayishi xitay da'iriliri teripidin qanliq basturuldi. Yene yüzligen-minglighan Uyghur qolgha élindi, ghayib qilindi.

Gollandiyede turushluq ziyaliy asiye Uyghur xanim xitay hakimiyitining meqsetlik halda bu namayishning xaraktérini özgertip, bu namayish arqiliq dunyagha Uyghurlarni térrorchi, zorawan, radikal dep jakarlighanliqini bildürdi. U mushu jehettin qarighanda xitay hakimiyitini puxta pilan bilen heriket qilghan, dep qarashqa bolidighanliqini éytti. Asiya xanimning éytishiche, eyni chaghda merkizi milletler uniwérsitétining proféssori ilham toxti ependi Uyghur élidiki milliy mesilini hel qilish yolida nahayiti inchikilik bilen tüzülgen pilanni élan qilghan, pilan eyni chaghda nurghun xitay ziyaliyliriningmu qollishigha érishken bolsimu, biraq xitay hökümiti uni körmeske sélip yenila jahilliq bilen özining assimilyatsiye siyasitini dawam qilip, mana bügünkidek, 3 milyon'gha yéqin kishini lagérlargha qamaydighan halgha yétip kelgen.

Chet'ellerdiki nurghun közetküchiler xuddi asiye xanimgha oxshash shawgüen weqesige naraziliq yüzisidin élip bérilghan 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin xitay hakimiyitining Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishni meqset qilghan her türlük siyasetlirini resmiy yosunda ishqa kirishtürüshke bashlighanliqini, jümlidin bügünki siyasetler üchün asas sélinishqa bashlighanliqini qeyt qilishidu.

Xitay hökümiti hazir Uyghur élide 3 milyondek Uyghur qatarliq yerlik milletlerni lagérlargha qamidi, rayonda yuqiri pen-téxnikining yardimi bilen saqchi döliti sistémisini ishqa kirishtürdi. Uyghur balilirini kichikidin tartip xitay tili we medeniyiti boyiche terbiyeleydighan yétimxanilargha yighiwaldi. Téxi aldinqi küni, xitay hakimiyitining Uyghur ayallirigha tughut cheklesh wasitilirini qollinish arqiliq Uyghur nopusining köpiyishini zor derijide kémeytkenliki tetqiqatchilarning pakitliri bilen dunyagha ashkarilandi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéwiski qisqisi "Shawgüen weqesi" de Uyghurlar hayatining xitay hakimiyiti üchün héchqandaq ehmiyiti yoqluqi ispatlinip bolghan, dédi. U sözide "Shawgu'en weqeside birinchidin, xitay hakimiyitining Uyghurlarning hayatigha qilchilikmu köngül bölmeydighanliqi ayding boldi, ikkinchidin u xitay hökümitining Uyghurlarning hayatining barliq qirlirini kontrol qiliwalghan bügünkidek zenjirsiman siyasetlerni yürgüzüdighanliqining bir béshariti idi" dédi.

Xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan milliy kemsitish siyasiti we irqiy ayrimichiliqining simwoligha aylan'ghan "Shawgu'en weqesi" özidiki sirlar, ashkarilanmighan ölüm-yétimler, basturulghan nale-peryadliri bilen birlikte Uyghur tarixining achchiq sehipilirige kömüldi. Yuqiridiki tetqiqatchilar "Uyghurlar uchrighan ziyankeshlikning hésabini sorash nöwiti emdi xelq'ara jem'iyetning adaletlik höküm chiqirishida qaldi!" deydu. Ular "Xitay hökümiti ochuq-ashkara halda xelq'araliq qanunlarni depsende qiliwatqan we uning meqsitining irqiy qirghinchiliq ikenliki intayin roshenleshken bir shara'itta biz chaqiriqimizni xelq'ara jem'iyetke qaritimiz. Uyghurlargha qiliniwatqan zulumni ayaghlashturush üchün xitay yene néme qilishi kérek, xelq'ara jem'iyet qachan heriketke ötidu?!" dédi.

Toluq bet