Бишкәктә өткән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати йиғинида "үч хил күч" кә қарши күрәш асасий мәсилә болуп қаралди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-06-17
Share
shi-jinping-qirghizistan-shangxey-hemkarliq.jpg Хитай дөләт рәиси ши җинпиң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң президентлири билән. 2013-Йили 13-сентәбир, қирғизистан.
AFP

14-Июнда қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләр рәһбәрлириниң нөвәттики учришиши болуп өтти.

Русийәниң "регнум" ахбарат агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, униңға русийә, қазақистан, қирғизистан, беларусийә, таҗикистан, өзбекистан, афғанистан, моңғулийә, хитай, һиндистан, пакистан қатарлиқ 12 мәмликәт президентлири вә баш министирлири қатнашқан. Буниңдин ташқири йәнә учришишқа бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә башқиму хәлқара тәшкилатлар вәкиллири иштирак қилған. Учришиш давамида униң қатнашқучилири өткән йили хитайниң чиңдав шәһиридә өткән тәшкилат йиғинида қобул қилинған қарарларни һәмдә тәшкилатни буниңдин кейинму раваҗландуруш, шундақла террорчилиқ вә диний әсәбийликкә қарши туруш мәсилилирини муһакимә қилған.

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бишкәктики учришишида аммиви ахбарат васитилири, тән-тәрбийә вә тәнһәрикәт, сақлиқни сақлаш саһәлиридә һәмкарлишиш, йол хәритисини раваҗландуруш қатарлиқ 20 дин ошуқ һөҗҗәт имзаланған.

Қирғизистанниң "елгезит" агентлиқида елан қилинған "бишкәктә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләр рәһбәрлириниң учришиши тамамланди" намлиқ мақалидә көрситилишичә, учришиш давамида болупму район миқясидики бихәтәрлик, шу җүмлидин афғанистандики вәзийәт, шундақла алақә васитилирини рәқәмләштүрүш, тәшкилат қанунлирини заманивилаштуруш мәсилилири кәң даиридә муһакимә қилинған. Униңда йәнә тәшкилат вә тәшкилат әзалириниң паалийитини техиму яхшилаш тәклиплириму келип чүшкән. 

Таҗикистанниң "асия плюс" ахбарат агентлиқида берилгән "бишкәк учришиши: шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати лидерлири немә билдүрди?" дегән мақалидә ейтилишичә, дөләт рәһбәрлири өзлирини ойландурған вә тәшвишләндүргән мәсилиләр бойичә пикир-тәклипләр бәргән. Шу җүмлидин таҗикистан президенти емомали рахмон намратлиққа қарши бирлишип күрәш қилишни тәклип қилса, русийә президенти владимир путин террорчилиқ вә диний әсәбийликкә қарши турушниң муһимлиқини, беларусийә президенти александир лукашенко кәң даирилик қораллиқ тоқунушларниң алдини елиш тәшәббусини көтүргән. Хитай рәһбири ши җинпиң "үч хил күч" кә қарши һәмкарлишип күришишниң зөрүрлүкини көрситип, әсәбийлик идийәсиниң тарқилишиға йол қоймаслиқ пикрини оттуриға қойған. 

Бишкәктики учришишқа мунасивәтлик "азадлиқ" радиосиниң қирғизистандики бөлүми бир қатар анализчиларниң қарашлирини елан қилған. Бәзи анализчиларниң қаришичә, болупму русийә вә хитай шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини ғәрбкә қарши туруш мәйдани сүпитидә пайдилинишқа тиришмақтикән. Йәнә бир гуруппа мутәхәссисләр мәзкур тәшкилатниң келәчикидин зор үмидләр күтүлидиғанлиқини илгири сүргән. 

Пакистанлиқ сиясәтшунас замир әһмәд аван хитайниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати арқилиқ униңға әза мәмликәтләр үстидин һөкүмранлиқ қилишқа тиришиватиду дегән қарашниң әмәлийәткә уйғун кәлмәйдиғанлиқини көрситип, хитай тәрәпкә ян басқан. Ташқи сиясәт бойичә мутәхәссис, һиндистанлиқ дипломат пхунчок стобдан шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини хитай вә русийә башқурғанлиқтин, қурулған вақиттин башлап мәзкур тәшкилатниң биринчи нөвәттә ғәрбкә қарши қаритилғанлиқини билдүргән. У йәнә хитайниң бу тәшкилатни өз мәнпәәтлирини әмәлгә ашуруш үчүн пайдилиниш мәқситини қойғанлиқини көрсәткән. Әмди мәркизий асия бойичә көзәткүчи брюс паннийер зөрүр болған вақитта шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң ғәрбкә қарши бир пүтүн позитсийәни игиләш мумкинликини, һазирғичә тәшкилат әзалири арисида бирлик сәпниң йоқлуқини илгири сүргән.

Бишкәк учришиши қазақ, өзбек, қирғиз, уйғур, татар охшаш түркий хәлқләр яшаватқан оттура асия җумһурийәтлиригә немә елип кәлди? хитай оттуриға қойған "үч хил күч" кә қарши күрәш мәсилиси немә үчүн йәнә оттуриға чиқти? 

Радийомиз зияритини қобул қилған қирғизистанлиқ анализчи адил турдиқулофниң пикричә, русийә һәм хитай билән болған һәмкарлиқ оттура асия җумһурийәтлири, йәни қазақистан, қирғизистан, өзбекистан вә таҗикистан үчүн истратегийилик, һаятий әһмийәткә игә икән. У мундақ деди: "шуниң үчүн һәм хитай, һәм русийә вә башқиму мәркизий асия дөләтлири әза болған мәзкур тәшкилат бу район үчүн интайин муһимдур. Биринчи нөвәттә, бу йәрдә русийәниң қатнишиши билән бу җумһурийәтләр хитай билән болған чегра районлирини ениқлаш вә бәлгиләш мәсилисини һәл қилалиди. Әмма шу нәрсини көрүшкә болидуки, бишкәктә өткән йиғинда қаралған мәсилиләр ичидә бихәтәрлик мәсилиси, йәни диний әсәбийлик билән күрәш мәсилиси, шундақла русийә вә хитай оттурисидики сода уруши вә ғәрб әллириниң русийәгә қаратқан сода ембаргоси баш мәсилиләр болуп һесабланди. Тәшкилат әзалири арисидики иқтисадий мәсилиләр, әпсуски, иккинчи пиланға қалдурулди. Шуниң ичидә тәшкилат банкини раваҗландуруш мәсилиси бу қетим һәтта оттуриға қоюлмиди. Әпсуслинарлиқ йери, русийә вә хитай үчүн бихәтәрлик мәсилиси баш мәсилә сүпитидә қаралған. Қалған иқтисадий мәсилиләр пәқәт мәмликәт рәһбәрлириниң икки тәрәплимилик учришишлиридила қаралған."

Адил турдиқулофниң пикричә, тәшкилатниң асасий ядроси болған хитай вә русийә үчүн иқтисадий мәсилиләрни тәшкилат даирисидә әмәс, бәлки һәр қайси оттура асия мәмликәтлири билән айрим муһакимә қилиш асасий мәқсәт қилинған. Мәсилән, "хитай-қирғизистан-өзбекистан төмүр йол" лайиһиси тәшкилат даирисидә әмәс, бәлки икки тәрәплимилик асаста муһакимә қилинған. 

Адил турдиқулоф йәнә мундақ деди: "‹үч хил күч'кә қарши туруш мәсилиси баштила хитайниң биринчи мәқсити болуп кәлгән. Оттура асия җумһурийәтлири тәйвән, тибәт вә шинҗаң-уйғур аптоном райониниң хитайниң аҗралмас бир бөлики икәнликини етирап қилип кәлмәктә. Чүнки хитай билән болған иқтисадий мунасивәтләр вә истратегийилик шерикликни сақлап қелиш бу җумһурийәтләр үчүн муһим, дәп ойлаймән. Йәнә бир тәрәптин, сүрийә вә афғанистандики вәзийәтни көздә тутқан һалда, бихәтәрлик мәсилиси оттура асия җумһурийәтлири үчүн җиддий мәсилиләрни бири болуп қалмақта." 

Хәлқарада хитай вә америка оттурисидики сода уруши муһим мәсилиләрниң бири болуп оттуриға чиқиватқан пәйттә қазақистан буниңға нисбәтән қандақ позитсийәни игилиди?

Қазақистанлиқ сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтә мундақ деди: "қазақистан сода урушиға нисбәтән қарши позитсийәдә. Чүнки бизниң әлбеши америка вә хитай сода, иқтисад мәсилисини сөһбәт арқилиқ һәл қилиш керәк дегән идийәни оттуриға қойған. Сода урушидин қазақистанму зиян тартиши мумкин. Буниңдин башқа көз қарашлар, ахбаратлар тарқалмиди."

Қәһриман ғоҗамбәрди йәнә бишкәктә өткән учришиш давамида көплигән мәсилиләр қаралған болсиму, әмма "үч хил күч" кә қарши туруш мәркизий мәсилиләрниң бири болғанлиқини билдүрүп, йәнә мундақ деди: "хитай рәиси ши җиңпиң рәсмий доклат қилди. ‹Үч хил күч' кә қарши күрәш дегини бу 2000-йилларниң бешида хитайниң уйғурларға қарши таңған нәрсиси. Бу йиғин йепиқ ишиктә болғанлиқтин, аммиви ахбарат васитилиридә башқа хәвәрләр болмиди. Лекин шуни пәрәз қилишқа болидуки, хитайниң бу мәсилини оттуриға қоюши хитайниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқ қилиш сияситини давамлаштуридиғанлиқидин вә униңға тәшкилат әзалириниң қарши пикир қилмиғанлиқидин дәлил бериду. Бу бәк ечинишлиқ әһвал."

Игилишимизчә, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати хәлқара тәшкилат болуп, 2001-йили хитай, русийә, қазақистан, таҗикистан, қирғизистан вә өзбекистан лидерлири тәрипидин қурулған. Кейинки йилларда тәшкилатқа шундақла һиндистан вә пакистан қобул қилинди. Бишкәктә өткән нөвәттики тәшкилат йиғиниға афғанистан, беларусийә, иран вә моңғулийә көзәткүчи дөләтләр сүпитидә қатнашқан. Тәшкилатниң кейинки йиғини 2020-йили июл ейида русийәдә өтмәкчи.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт