"4-Iyun tyen'enmén weqesi" din bügün'ge nezer: Uyghurlar yene xitayda démokratiye bolushidin ümid kütemdu?

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-06-04
Share
xongkong-40iyun-namayish.jpg Xongkongning kawsay qoltuqidiki wiktoriye baghchisida, 1989-yildiki tyen'enmén meydani qirghinchiliqida ziyankeshlikke uchrighuchilarni xatirilesh namayishida namayishchilar "Xongkong musteqilliqi" dégen sho'ar yézilghan lozunkilarni kötürüwalghan körünüsh. 2020-Yili 4-iyun.
AP

1989-Yil 6-ayning 4-küni xitayda démokratiye we adaletni telep qilip partlighan oqughuchilar herikiti qanliq basturulghan kün bolup, bu zor tarixiy paji'ege 31 yil boldi. Bügünki künde xitaydiki démokratiye mesilisi we Uyghurlarning buninggha bolghan köz qarishida qandaq özgirishler yüz berdi? eyni chaghda Uyghur diyari we chet'ellerde turup xitayda démokratiye bolushini yaqlap, xitay oqughuchilirining herikitini qollighan Uyghurlar bügünmu yene xitayning démokratiyelishishidin, Uyghurlargha musteqilliq bermisimu erkinlik bérishidin ümid kütemdu? biz bu heqte eyni chaghda tyen'enméndiki bu weqelerge shahit bolghan, hazir amérikada yashawatqan doktor erkin sidiq ependi bilen gollandiyede turushluq pa'aliyetchi asiye xanimni ziyaret qilduq.

Doktor erkin sidiq ependi "4-Iyun tyen'enmén paji'esi" yüz bérishning aldi keynide béyjingda on nechche kün turup qalghan bolup, u bu heqte radiyomizgha özining kechmishlirini sözlep berdi.

Erkin sidiq ependining éytishiche, bu paji'e yüz bérishtin burun u amérikada turup, xitaydiki oqughuchilar namayishi toghruluq xewerlerge her küni diqqet qilip turghan. Bu keng kölemlik herikettin kéyin xitay muqerrer yosunda démokratiyelishish yoligha qarap mangidu dep zor hayajan we ümid bilen bir nechche ayni ötküzgen.

Erkin sidiq ependi amérikagha qaytip kelgendin kéyin oqughuchilar herikitining dahiyliridin örkesh dölet, wang den qatarliqlar bilen körüshken. Erkin sidiq ependining bildürüshiche, u chaghdiki ortaq chüshenche xitayda démokratiye bolup qalsa, sherqiy türkistanning teqdirini shu yerdiki Uyghur qatarliq yerlik milletler özi qarar qilidu deydighan chüshenche idi.

Erkin sidiq ependi yene xitaydiki oqughuchilar herikitini basturulghan 31 yilliq tarixqa nezer salghanda, xitayda démokratiyige yol yoq ikenliki, hazirqi xitay démokratliriningmu Uyghurlarning musteqilliq mesilisige kelgende yol qoymaydighanliqini, bu jehette ularning burunqi xitay démokratlirigha yetmeydighanliqini, shuning üchün Uyghurlarning öz mesilisini choqum öz küchige tayinip hel qilishi kéreklikini otturigha qoydi.

Asiye xanimning bildürüshiche, xitay oqughuchiliri démokratiye telep qilip namayish qilishtin 4 yil burun, yeni 1985-yil 12-dékabir Uyghur oqughuchiliri erkinlik, barawerlik we démokratiye sho'arini otturigha qoyup namayish qilghan. Uyghurlarning 1989-yildiki xitay oqughuchilirining namayishini qollishidiki seweb, eyni chaghda pütün dunyada kommizim idé'ologiyisige we mustebit sotsiyalizm tüzümige qarshi heriket ewj alghanidi. Eger oqughuchilar herikiti ghelibe qazinip, xitaydiki mustebit tüzüm aghdurulup ketken bolsa, belkim Uyghurlarghimu sowét ittipaqidiki milletlerdek öz teqdirini özi belgilesh pursiti kélishi mumkin idi.

Asiye xanim "Eger künlerning biride xitayda démokratiye emelge éship qalsa, Uyghurlar yene xitaylar bilen birge yashiyalamdu?" dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Xitay hazir Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatidu. Méningche, xitay démokratiyege mangsun, qandaq yaxshi bir dölet bolup qurulsun, Uyghurlar bilen xitaylarning birge yashash yoli pütünley üzüldi. Medeniyiti, örp-aditi we tarixiy arqa körünüshi bir-birige tüptin oxshimaydighan milletlerning birge yashash imkani yoq, shundaqla mustemlike qilin'ghuchi milletning atalmish dölet pütünlüki dégendek mustemlikichilik idiye üchün özini qurban qilish mejburiyiti yoq".

Asiye xanimning bildürüshiche, Uyghurlargha oxshash irqiy qirghinchiliqqa uchrighan milletler "Dunya kishilik hoquq xitabnamisi" we b d t ning mustemlike astidiki xelqlerni qutuldurush heqqidiki 1514-nomurluq qararigha asasen xitaydin ayrilishni telep qilishqa tamamen heqliq iken.

Analizchilarning qarishiche, "4-Iyun tyen'enmén paji'esi" yüz bérip 31 yildin buyan xitayda démokratiyedin chöchüsh, démokratiyeni tilgha almasliq yaki uni xitayche démokratiye dep burmilash asasliq éqim bolup qalghan bolup, puqralirining éngighimu "Xitay awwal gherb elliridek tereqqiy qilishi kérek", "Xitay puqraliri qalaq, ulargha démokratiye mas kelmeydu" dégendek idiyeler singdürülgen. Halbuki, shi jinping textke chiqqandin kéyin xitay démokratiyelishish yoligha emes, mustebit solchilliq, chong milletchilik, jahan'girlik yoligha mangghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet