"5-июл үрүмчи вәқәси" вә барғанчә күчийиватқан хитай милләтчилики

Мухбиримиз меһрибан
2021-07-08
Share
urumchi-weqesi-5-iyul-herbiy.jpg 5-Июл намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай әскәрлири. 2009-Йили 6-июл.
AP

2009-Йили 7-айниң 5-күни үрүмчидә уйғурларниң хитай һөкүмитиниң тәңсиз миллий сияситигә қарши тинч усулдики наразилиқ намайиши йүз бәргән иди. Әйни чағда хитай һөкүмити тәрипидин қанлиқ бастурулған бу намайиш 12 йилдин буян "5-июл үрүмчи вәқәси" дәп хатирилинип кәлмәктә.

Хитай һөкүмити мәзкур намайишни бастурғандин кейин уйғурларға қарита зор тутқун елип барған. Һөкүмити шу қетимлиқ үрүмчи намайишиға от пилтиси болған "шавгүән вәқәси" вә 2009-йили 7-июл күни таяқ-тохмақ көтүргән хитайларниң үрүмчидә уйғурларға һуҗум қилиш вәқәлиригә қарита һазирға қәдәр һечқандақ изаһат бәрмәй кәлмәктә.

Һалбуки, "шавгуән вәқәси" вә "5-июл үрүмчи вәқәси" һәққидә ютуп қатарлиқ хәлқаралиқ тор мунбәрлиридә өз вақтида торға қоюлған нурғунлиған сүрәтләр вә син көүнүнүшлири сақлинип кәлмәктә.

"5-июл үрүмчи вәқәси" ниң 12 йиллиқи мунасивити билән радийомиз зияритини қобул қилған америкадики "пуқралар күчи тәшкилати" ниң башлиқи яң җйәнли әпәнди "5-июл үрүмчи вәқәси" ни аддий һалда "шавгүән вәқәси" гила бағлап қоюшқа болмайдиғанлиқини, бәлки буни хитай һөкүмитиниң райондики узун мәзгиллик тәңсиз сияситиниң нәтиҗисидин көрүш керәкликини тәкитләп өтти.

У мундақ деди: "биз ‹5-июл үрүмчи вәқәси' ниң йүз беришигә от пилтиси болған ‹шавгуән вәқәси' һәққидә тохтилип көрәйли. Мәзкур вәқәниң өзила хитай һөкүмитиниң районда уйғурларға қаратқан узун муддәтлик кәмситиш тәшвиқати билән мунасивәтлик. Мениңчә, ‹шавгуән вәқәси' 5-июл вәқәсигә пәқәтла от пилтиси болуш ролини ойниди, халас. Кишиләр ‹5-июл вәқәси' ни хитай һөкүмитиниң 2009-йили 26-июн күни гуаңдуң өлкисиниң шавгуән оюнчуқ завутида йүз бәргән хитайлар билән уйғур ишчилар оттурисидики қанлиқ тоқунушни адил бир тәрәп қилмаслиқи нәтиҗисидә партлиған наразилиқ һәрикити дәп қарашмақта. Әмма мән ‹5-июл үрүмчи вәқәси' ни хитайниң райондики миллий кәмситиш сияситигә мунасивәтлик көп хил амилларға бағлаймән."

Яң җийәнли сөзини давамлаштуруп мундақ деди: "хитайлар һөкүмранлиқидики шинҗаң уйғур аптоном районида һечқандақ һәқиқий аптономийәлик һоқуқ болған әмәс. Бу муқәррәр. Районда уйғурлар үстидин үзлүксиз һалда миллий кәмситиш сиясити йүргүзүп келинди. Хитай һөкүмитиниң тил, диний етиқад вә мәдәнийәт җәһәтләрдин уйғурларға қарита йүргүзгән ассимилиятсийә сиясити, ичкиридин йөткәп келингән хитай көчмәнлириниң уйғурларниң йәрлири вә хизмәт пурситини игиливелиши, шәрқий түркистан байлиқлириниң хитай өлкилириниң тәрәққияти үчүн сәрп қилиниши, уйғурларниң сиясий җәһәттики һоқуқсизлиқи қатарлиқ амиллар сәвәбидин райондики уйғурларниң наразилиқи барғанчә күчийип барған. Мениңчә, хитай һөкүмитиниң узун мәзгиллик баравәрсиз милли сиясити уйғурларниң бу хил зор көләмлик наразилиқ һәрикитиниң партлишиға сәвәб болған."

"тәйвән шәрқий түркистан җәмийити" 5-июл күни мәхсус баянат елан қилип, "5-июл үрүмчи вәқәси" ни хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң башлиниш нуқтиси дәп көрсәткән.

Мәзкурҗәмийәтниң башлиқи, адвокат хе чавдоң әпәнди "5-июл үрүмчи вәқәси" ниң йүз беришигә хитайниң миллий кәмситиш сиясити сәвәп болған болса, хитай һөкүмити бу хаталиқлирини түзитишниң орниға бастурушни техиму күчәйтип, уйғурларға қарита "милләт бойичә ирқий қирғинчилиқ сиясити йүргүзиливатқанлиқи" ни билдүрди.

У мундақ деди: "мениңчә, 2009-йилдики ‹5-июл үрүмчи вәқәси' ни ‹үрүмчи зор қирғинчлиқи' дәп аташ керәк. Мениң билишимчә, хитай коммунист һөкүмити хитай миллитини асаслиқ хәлқ дәп һисаплайду. Хитай компартийәси миллий ассимилиятсийәни тәрғип қилиду, у районда милләтләр оттурсидики миллий зидйәттин пайдилинип, өз һөкүмранлиқини мустәһкәмләп кәлди. У йәнә һәрқайсий милләтләрниң өзигә хас болған диний етиқадий, тили, милли мәдәнийитини йоқитип, уларни хитайларға сиңдүрүветиш сияситини йүргүзүп кәлди. Шуңа бу йилларда уйғур тили вә мәдәнийитиму уларниң йоқитиш нишаниға айланди. ‹5-Июл наразилиқ намайиши' әслидә уйғур оқуғучиларниң хитай һөкүмитиниң ‹шавгуән вәқәси' ни адил бир тәрәп қилмиғанлиқи, болупму уйғурлар учриған миллий кәмситишкә наразилиқ билдүрүш намайиши иди. Әмма хитай һөкүмити қурал күчи билән бу наразилиқ һәркитини қанлиқ бастурди. Шуңа мән мәзкур вәқәни хитайниң шәрқий түркистандики уйғурларға қарита пүткүл милләт бойичә елип бериватқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң башлиниш нуқтиси, дәп қараймән."

Америкидики "шаңхәй милли партийәси" ниң қурғучиси вә башлиқи хе әнчүән әпәндиму зияритимизни қобул қилип, йеқинда өзи қатнашқан бир тор муназирә паалийитидә, өзиниң мәхсус "хитай милләтчиликиниң мәнбәси вә униң зийини" һәққидә тохталғанлиқини билдүрди.

Хе әнчүән әпәндиниң қаришичә, "5-июл үрүмчи вәқәси" хитай коммунист һөкүмитиниң райондики миллий сияситиниң мәғлубийити болуп, хитай коммунист һөкүмити вәқәни қанлиқ бастуруш биләнла тохтап қалмиған. Хитай һөкүмити өзиниң райондики миллий сияситидики хаталиқларни түзитишниң орниға, аталмиш "җуңхуа бирлики" намидики хитай милләтчиликини тәрғип қилған. Хитайдин башқа милләтләрни еритип түгитиш сияситини иҗра қилиш қәдимини техиму тезләткән.

Униң қаришичә, хитайда мәвҗут болған бу хил башқа милләтләрни кәмситиш еңи хитай компартийәсиниңла тәшвиқат нәтиҗиси әмәс икән. У әмәлийәттә хитайларда 2000 йилдин буян давамлишип кәлгән вә хитай хәлқиниң еңиға сиңип кәткән милләтчилик хаһишиниң әмәлий ипадиси икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт