Xuwéy shirkitining 5G téxnikisi xelq'arada sezgür témigha aylandi

Muxbirimiz nur'iman
2020-05-29
Share
xuawei-shirkiti.jpg Xu'awéy shirkitining xizmetchisi 5G simwoli qoyulghan xu'awéy shirkitining aldida téléfon sözliship turghan körünüshi. 2019-Yili 5-dékabir, shénjén.
AP

Xitayda ötküzülüwatqan xelq qurultiyida ürümchi shehirining sheher bashliqi yasin sidiq bu yil axirighiche ürümchi shehiride 3800 dane 5G tor téxnikisi ponkiti quridighanliqini ashkarilighan. Uning ilgiri sürülüshiche, buningdin kéyin 5G téxnikisi arqiliq sayahet rayonliri, éléktron torliri qatarliqlarni 360 gradusluq chongqurlap tekshürüsh we mashina ademlirini ishlitip kömürkan, polat tawlash zawutliri we bashqilarda ölchesh, tekshürüsh élip bérish qatarliq iqtidarlar yolgha qoyulidiken. Hazirghiche ürümchide 2200 5G ponkiti qurulup bolun'ghan bolup, ürümchi xitaydiki 5G téxnikisi yolgha qoyulghan deslepki türkümdiki sheherlerning bir iken.

Xitay xewiridin ashkarilishiche, ürümchide 5G téxnikisi rehberlik orni qurulghan bolup, buningdin kéyin mezkur 5G téxnikisi yéngi ammiwi sorun binaliri, ahaliler rayoni, yol liniyesi we bashqa qurulushlar bilen teng pilanlinip, teng yolgha qoyulidiken. Bu téxnika, ishlepchiqirish, énérgiye, qatnash, dawalash, ma'arip, mehelliler we bashqa her qaysi qatlamlarda omumyüzlük qollinish ishqa ashurulidiken.

Emma, xitay, mezkur 5G téxnikisini yolgha qoyushni qarimaqqa tereqqiyat we xelq üchün paydiliq dep teshwiq qilsimu, biraq uning yene bir meqsiti barliqi, yeni uning Uyghur rayonida küchep yolgha qoyulushining Uyghurlargha qarita nazaretni kücheytish üchün ikenliki ilgiri sürülmekte. Gérmaniyelik Uyghurshunas, amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi adriyan zénz xu'awéy shirkitining mehsulati bolghan g5 tor téxnikisining Uyghur rayonida omumlashturulushining Uyghurlargha bolghan nazaretning téximu kücheytilishidin dérek béridighanliqini tekitlep mundaq dédi: “5G Ning nazaret qilish kaméraliri we téléfon sistémilirigha da'ir nurghun téxnikiliq iqtidari bar. Hökümet xadimliri we mehelle kadirliri Uyghur a'ililirini ziyaret qilghanda téléfondiki sistémilar arqiliq uchur toplaydu, tor qanche téz bolsa ularning nazaret qilish pursiti shunche ashidu we asanlishidu, uchurlarni nahayiti téz ewetkili bolidu, nazaret qilidighan kaméralar arqiliq hemmini téximu éniq körgili we awazlarni éniq anglighili bolidu. Hetta köpinche kaméralarda awaz tonush téxnikisi bar. 5G Téxnikisining sanliq melumatlar arqiliq nazaret qilidighan nurghun sistémiliri bar”.

Awstraliye istratégiyelik siyaset institutining doklatigha qarighanda, xu'awéy shirkiti xitay hökümitining Uyghur rayonida mukemmel saqchi döliti berpa qilish qurulushida aktip rol oynighan.

Kishilik hoquq pa'aliyetchisi benédkit rogérs “El jezire” téléwiziyesining torida maqale élan qilip, xu'awéy özini shexsiy shirket dep qaraydighan bolsimu, uning xitayning “Döletlik istixbarat qanuni” boyiche hökümet jasusluq organliri bilen öz xéridarlirining uchurlirini hembehirleshke mejburlinidighanliqi, uning xitay hökümitining Uyghurlarni basturush ishlirigha yantayaq bolghan bir shirket ikenlikini bayan qilghanidi.

“Bazfid xewerliri” ning byuro mudiri méga rajagopalan 2017-yili qeshqer, ürümchi, turpan qatarliq Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlargha bérip, biwasite tekshürüsh élip barghan muxbirlarning biri. U buningdin üch yil ilgiri körgenlirini eslep, özining eyni waqittimu chidighusiz bir basturushni körgenliki, hazir ehwalning téximu nacharlashqanliqini éytip epsuslandi. U mundaq dédi: “Kim bolushingizdin qet'iynezer u yerde yashash heqiqeten tes, da'im saqchi teripidin toxtitilisiz, kompyutér, téléfon qatarliq éléktronluq üsküniliringiz da'im tekshürülidu. Chidighusiz derijidiki bésimni hés qilisiz. Qarshiliq qilsingiz bolmaydu. U yerdiki xelqning kündilik hayati ashundaq ötidu”.

U yene mundaq dédi: “Eyni waqitta kishiler ehwalning unchilik nacharliqini xiyal qilalmighanidi, shunga heyran bolushti. Uyghurlar yashawatqan ashu rayonlarni sayahet qilghanlar hetta ashu ehwal toghriliq yézilghan doklatini oqughanlarningmu, yüz bériwatqan éghir basturushqa ishen'güsi kelmidi”.

Méga Uyghur élini ziyaret qilghan waqit del xitayning bu jayda yüz tonush apparati, kaméralar we bashqa türlük téxnikilar bilen Uyghurlar üstidiki nazaretni hessilep ashurghan waqit idi. Nöwette, 5G téxnikisi arqiliq bu xil nazaretning téximu ashidighanliqi jezm qilinmaqta.

En'gliye parlamént ezaliridin on nechche kishi en'gliye tashqi ishlar wazaritige birleshme mektup yollap, “Shinjangdiki éghir weziyetke baghlinishliq bolghan xu'awéy shirkitining dölitimizdiki 5G téxnikisi qurulushigha qatnishishini cheklesh lazim”, dep körsetken. 2019-Yilining bashlirida amérika en'gliyeni xu'awéy shirkitining 5G téxnikisi heqqide hemkarlashmasliqqa chaqirghanidi.

“Business Insider”, yeni “Soda ichki yüzi” namliq torbetning 29-may bergen xewirige qarighanda, en'gliye xitay bilen bolghan hemkarliqni toxtitip, amérika qatarliq ittipaqdashliri bilen bille téxnikiliq hemkarliq ornitishni xalaydighanliqini bildürgen.

G5 tor téxnikisining néme üchün mushunchilik sezgür témigha aylan'ghanliqi heqqide shwétsariyede yashawatqan kompyutér uchur bixeterlik mutexessisi, doktor abdushükür abduréshit ependi mundaq dédi: “5 Xuwéy shirkitining meblighi xitay hökümitidin kélidu we toplighan uchurlirini xitay hökümitini teminleydu. 5G Téxnikisining kishilerde yaman uqum peyda qilishining asasi sewebi xu'awéy shirkitining siyasiy oyunlarning ichide oynaydighan roli”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet