Türkiyede "840-Yilidin burun Uyghurlar" namliq kitab neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-03-15
Share
Türkiyede Türkiyede tonulghan tarixchi, istanbuldiki yeditepe uniwérsitétining tarix penliri proféssori exmet tash'aghil ependi yazghan "840-Yilidin burun Uyghurlar" namliq kitabning muqawisi.
Social Media

Türkiyede tonulghan tarixchi, istanbuldiki yeditepe uniwérsitétining tarix penliri proféssori exmet tash'aghil ependi yazghan "840-Yilidin burun Uyghurlar" namliq kitab yoruqluqqa chiqti. Istanbuldiki bilim, mediniyet we sen'et neshriyati teripidin neshir qilin'ghan mezkur kitab 192 bet we 7 baptin terkib tapqan bolup, uningda Uyghurlar tarixta peyda bolghan eng qedimki dewirlerdin taki orxun wadisida qurulghan Uyghur döliti yiqilghiche bolghan mezgildiki tarixiy jeryanlar bayan qilin'ghan. Bulardin sirt mezkur kitabta yene genju Uyghur döliti bilen beshbaliq Uyghurliri toghrisidimu melumat bérilgen.

Biz kitab heqqide téximu tepsiliy melumat igilesh üchün mezkur kitabning aptori tonulghan tarixchi exmet tash'aghil ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq.

U kitabning mezmuni toghrisida melumat bérip, mundaq dédi: "Kitabda Uyghurlarning tarixta peyda bolushidin tartip taki miladi 840-yilighiche bolghan jeryanni bayan qildim. Men mezkur kitabimda Uyghurlar we Uyghurlarning barliq uruq-qewmliri toghrisida melumat berdim. Men bularni bayan qilishta qedimki xitayche menbelerdin paydilandim. Shundaqla mongghuliye hem yénisey wadisidin tépilghan térxin menggü téshi, terik menggü téshi qatarliq menggü tashlargha oyulghan qedimki türk-runik yéziqidiki tékistlerde uchraydighan Uyghurlar toghrisidiki melumatlardinmu paydilandim. Köktürk döliti mezgilidiki Uyghurlargha munasiwetlik barliq weqelernimu yazdim."

Tonulghan tarixchi exmet tash'aghil ependi "840-Yilidin burun Uyghurlar" namliq kitabida Uyghurlar tarix sehniside körülüshke bashlighan mezgillerde bashqa qewmlerge qarighanda küchlük bolushidiki seweblirinimu tepsiliy bayan qilghan. U bu heqte melumat bérip, mundaq dédi: "Uyghurlar tarix sehnisige chiqqan mezgilde qarluqlar we basmillargha qarighanda nahayiti küchlük idi. Men kitabimda Uyghurlarning küchlinishidiki seweb we amillarni otturigha qoydum. Uyghur xaqani moyonchur xaqanning bashqa türk xaqanliridin buqan xaqan we mete xaqan'gha oxshash küchlük xaqan ikenlikini otturigha qoydum. Andin kéyin Uyghurlarning mani dinini qobul qilishi, mani dinining Uyghurlargha élip kelgen ziyini we medeniyet jehettin élip kelgen paydiliri, Uyghurlarning sheher hayatigha ötüsh jeryani qatarliqlarni bayan qildim. Bulardin sirt Uyghurlarning tibetler bilen qilghan urushlirinimu anglattim."

Tarixchi exmet tash'aghil ependi mezkur kitabda 740-yili orxun-yénisey wadiside qurulghan Uyghur dölitining 840-yilida qandaq yémirilgenlikini anglatqanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Mani dinining hakimiyettikilerge bolghan tesiri toghrisida qisqiche melumat bergendin kéyin, Uyghur dölitining 840-yilida yémirilish jeryani we seweblirini otturigha qoydum."

Kitabning aptori exmet tash'aghil ependi kitabning axirida gensu we béshbaliq Uyghurliri toghrisida melumat bergendin kéyin, Uyghur medeniyiti, Uyghurlarning sheher qurulushliri we edebiyat-sen'iti qatarliqlarlar heqqidimu melumat bergen. U bu heqte mundaq dédi: "Axirida gensu Uyghur döliti, béshbaliq Uyghurliri toghrisida qisqiche melumat berdim. Buni kéyin téximu tepsiliy yazmaqchimen. Bulardin sirt Uyghurlarning medeniyet jehettin qoshqan töhpiliri, mesilen, Uyghur dölitining qurulmisi, Uyghur medeniyiti, edebiyat-sen'iti, Uyghurlarning sheher-qurulushlirining alahidiliki we Uyghurlarning jem'iyet qurulmisi qatarliqlargha orun bérish arqiliq birqeder toluq bolghan qedimki Uyghur tarixini yézishqa tirishtim."

Tarixchi exmet tash'aghil ependi yene mundaq dédi: "Men Uyghur tarixini yézishni dawamlashturmaqchimen. Yeni Uyghurlarning mongghollarning boyunturuqi astigha kirgüche bolghan mezgildiki tarixni yazmaqchimen. Mongghollarning hakimiyeti astigha kirgen Uyghurlarning tarixta oynighan rolliri we Uyghurlarning sheher hayatigha ötüsh jeryani qatarliqlarlarni tepsiliy yazmaqchimen. Uyghurlar köktürklerdinmu qedimiy tarixqa ige. Türk tarixida köktürklerdin burun qanglé, gawché, yeni égiz hariwalilar bar idi. Bularning ichide Uyghur qebilisi bar. Tarixta köktürkler azjizlighan waqtida Uyghurlar küchlen'gen idi."

Tarixchi exmet tashaghil ependi munularni bayan qildi: "Uyghurlar köktürk döliti mezgilide nahayiti küchlük bir qewm idi, 50 mingdin 100 mingghiche armiyesi bar idi. Xitayche tarixiy menbelerde mushundaq xatirlen'gen. Xitayche menbelerde bular tepsiliy we éniq yézilghan. 740-Yilida qurulghan Uyghur döliti köktürk dölitining dawami dep qarilidu. Moyonchor xaqan mezgilide yézilghan tarixiy menbelerdimu bular ochuq xatirlen'gen. Qisqisi, Uyghurlar eng qedimiy tarixqa ige türk qebilisi bolup, hon dewrige bérip taqilidu. Men yéqinda neshir qilin'ghan '840-yilidin burun Uyghurlar' namliq kitabimda bularni bayan qildim."

Biz kitab heqqide köz-qarishini igilesh üchün enqere uniwérsitéti til we tarix-joghrapiye fakultéti tarix kespining doktoranti éli qeshqerli ependini ziyaret qilduq.

U "840-Yilidin burun Uyghurlar" namliq kitabning Uyghurlarning qedimki tarixi toghrisida yézilghan bir qeder mupessel kitab ikenlikini, bu kitabning bügünki künde neshr qilinishining zor ehmiyetke ige ikenlikini otturigha qoydi.

Éli qeshqerli ependi 12-esirdin kéyinki Uyghur tarixini tetqiq qilishning türkiyede kemchil bir sahe ikenlikini, exmet tash'aghil yazmaqchi bolghan kitabning türkiyediki Uyghur tarixi tetqiqati sahesidiki boshluqni tolduridighanliqini ilgiri sürdi.

Exmet tash'aghil ependi 1964-yili türkiyening qoja'ali wilayitide dunyagha kelgen bolup, 1985-yili istanbul uniwérsitéti tarix kespini püttürgen. Shu yili xitayche öginish üchün teywen jéngji uniwérsitétigha barghan. U qedimki türk tarixi boyiche istanbul uniwérsitétide magéstir we doktorluq oqughandin kéyin, istanbuldiki mimar sinan uniwérsitéti tarix kespide oqutquchiliq qilghan. Exmet tash'aghil rusche, in'gilizche we xitayche bilidighan bolup, hazirghiche qedimki türk we Uyghur tarixi heqqide köpligen maqaliliri we 15 dek kitabi neshr qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet