Erkinlik sariyi: "Démokratik döletler xitayning taratqular arqiliq kéngeymichilik qilishigha cheklime qoyushi kérek"

Muxbirimiz erkin
2020-01-15
Share
Sarah-Cook.jpg Erkinlik sariyining ali derijilik tetqiqatchisi sarah kuk teyyarlighan "Béyjingning yershari jarchisi: xitay kompartiyesining 2017‏-yildin kéyinki axbarat tesirining kéngiyishi" namliq doklat.
freedomhouse.org

Erkinlik sariyi 15‏-yanwar küni doklat élan qilip, xitayning 2017‏-yildin béri taratqular arqiliq özining xelq'ara tesirini kéngeytiwatqanliqi, uning bu nishan'gha yétishte tehdit sélish, qorqitish, cheklesh qatarliq wasitilerni qollinip, özige paydisiz uchurlarning tarqilishigha tosqunluq qiliwatqanliqini tenqidligen. Doklatta körsitilishiche, xitay bu jehette intayin qebih wasitilerni qolliniwatqan bolup, uning herikiti uchurning ongushluq éqishigha tosqunluq qilipla qalmay, gherbning démokratik qimmet qarishigha buzghunchiliq qilmaqtiken.

"Béyjingning yershari jarchisi: xitay kompartiyesining 2017‏-yildin kéyinki axbarat tesirining kéngiyishi" namliq doklatta, xitayning dunya axbarat sahesige qandaq singip kirgenliki, uning meqsiti, uning özige paydiliq xewerlerni qandaq tarqitiwatqanliqi, paydisiz xewerlerni qandaq kontrol qiliwatqanliqi, chet'el taratqulirigha qandaq bésim ishlitiwatqanliqi, shundaqla uning Uyghur rayonidiki lagérlargha munasiwetlik xewer we tenqidlerni qandaq ishenchisizleshtürüshke urunuwatqanliqi qatarliq mesililer etrapliq we chongqur analiz qilin'ghan. Doklatta qeyt qilinishiche, féysbo'ok, twwittir, yutub, inistigram qatarliq xelq'ra ijtima'iy taratqular xitayda tosuwétilgen bolsimu, lékin xitay hökümet taratquliri mezkur alaqe munberliride qollinip, özlirige nurghun tor abontlirini toplimaqta, shundaqla élan-sen'et we menbe'esi müjimel aldamchiliq xaraktérlik uchurlar bilen abontlarni qaymuqturmaqtiken. 

Erkinlik sariyining ali derijilik tetqiqatchisi sarah kuk mezkur doklatni teyyarlighan mutexessistur. U, 15‏-yanwar küni radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mezkur doklat heqqide toxtaldi. Uning qeyt qilishiche, nöwette xitay, taratqular arqiliq özining tesirini kéngeytip, xelq'ara jama'et pikirini kontrol qilishta her xil taktikilarni qollanmaqtiken. 

Sarah kuk mundaq deydu: "Xitayning taktikilirida bek chong özgirish boldi. Uning taktikisidiki eng chong özgirish uning nishan qilghan obyékti kéngeydi. Taktikining türige kelsek u, xitay diplomatlirining chet'el zhornalistlirigha bésim ishlitishi, axbarat organlirining mezmunlirini sénzorilashqa mejburlishi qatarliq her xil taktikilarni ishlitishidur. U burun chet'eldiki xitay taratqulirini, shundaqla nyu-york waqti, wol stérét zhurnili gézitidek xelq'ara chong taratqularni nishan qilip kelgen bolsimu, lékin biz hazir uning bu xil taktikilarni dunyaning her qaysi jayliridiki yerlik taratqularghimu ishlitiwatqanliqini köriwatimiz." 

Erkinlik sariyining 28 betlik doklatida ilgiri sürülüshiche, xitayning xelq'ara jama'et pikirini qaymuqturushqa urunushi uning Uyghurlarni térrorluq tehditi, dep körsitishi lagérlar mesilisidiki teshwiqat hujumlirida öz ipadisini tapmaqtiken. Doklatta, xitayning mezkur teshwiqatida uning "Yershari waqti géziti" bilen "Xitay yershari téléwiziye tori" ning awan'gartliq rol oynawatqnaliqi tekitlen'gen. Yéqinda "Xitay yershari téléwiziye tori" CGTN Uyghurlar heqqide höjjetlik filim ishlep, özining féysbuktiki bétide in'gliz, fransuz, ispan tillirida tarqatqan. Uningda xitayning Uyghur rayonidiki musulmanlarni tutqun qilishi we basturushigha qaritilghan xelq'ara tenqidler ret qilinip, Uyghurlarning térrorliq tehditi peyda qiliwatqanliqini ilgiri sürgenidi.

Doklatta qeyt qilinishiche, CGTN ning Uyghurlar heqqidiki filimi qisqa waqitta 25 ming qétim körülgen bolup: "Bu, mezkur qanallarning aldamchiliq xaraktérlik élan sen'et we xitay kompartiyesi teshwiqatining yershari miqyasida keng tarqilishigha qandaq qolayliqlarni yaritip bériwatqanliqining tipik misali" iken. Sarah kuk bu mesile heqqide toxtilip, buningda xitayning xelq'ara ijtima'iy taratqularni keng kölemlik ishlitip, xitay heqqide müjimel ijabiy xewerlerni tarqitipla qalmay, xongkongdiki namayish we Uyghurlar heqqide selbiy uchurlarni yéyiwatqanliqini bildürdi. 

U mundaq deydu: "Biz teshwiqat saheside uning perqliq taktikilarni ishlitiwatqanliqini köriwatimiz. Shunisi éniqki, buningdin 7 yil burunqigha sélishturghanda nöwette xitay hökümet taratquliri ijtima'iy alaqe wastilirigha keng kölemlik ishtirak qilmaqta. 2019‏-Yili körülgen ehwallarning biri shu, ular ijtima'iy taratqularni qollinip, xitaygha alaqidar müjimel ijabiy xewerlerni keng tarqitipla qalmay, xongkongluq namayishchilar toghrisida, shundaqla Uyghurlarning térrorchi ikenliki heqqide yalghan selbiy xewerlerni tarqitip keldi. Ular ijtima'iy taratqularni ishlitip, xelq'ara jama'et pikirini xitay kompartiyesining düshmenlirige qarshi qilishqa urundi".

Mezkur doklat muhajirettiki Uyghurlar gherb döletlirini belgilime chiqirip, xitayning "Yershari waqti géziti", CGTN qatarliq teshwiqat aparatlirigha qarita bezi cheklesh tedbirlirini yolgha qoyushqa chaqiriwatqan mezgilde élan qilindi. Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchi furqet jawdet mana shu teshebbustiki shexslerning biridur. U 15‏-yanwar ziyaritimizni qobul qilip, xitay taratqulirining gherb libéral démokratiye sistémisini suyi'istémal qiliwatqanliqini bildürdi. Furqet jawdet ilgiri lagéridiki anisining qoyup bérilishi we amérikagha chiqip a'ilisi bilen jem bolushigha yol qoyulushini telep qilishi seweblik "Yershari waqti" gézitining hujum nishanigha aylan'ghanidi. Uning tekitlishiche, amérika we gherb bashqa döletler belgilime chiqirip, xitay hökümet taratqulirigha gherb démokratiyesini dawamliq süyi'istémal qilishigha chek qoyushi kérek iken. 

Erkinlik sariyi doklatta, her qaysi döletlerni xitay hökümet taratqulirining mahiyitini toghra tonup, puqralarning uchur élish, heqiqetni bilish hoquqini qoghdishini, ochuq ashkariliqni telep qilishni, eger xitay diplomatliri yaki xitay dölet bixeterlik xadimliri chégra atlap, bashqa döletlerning axbarat we uchur erkinlikige mudaxile qilsa, qet'iy jazalashni telep qilghan. Doklatta yene xitayning kontrolluqidiki bezi shirketlerge bolghan nazaretning kücheytilishi, xitayning téngshün qatarliq shirketlirige qarita hushyarliqning östürülishi, axbarat nizamigha tüzitish kirgüzüp, xitay kompartiye taratqulirining herkitini nazaret qilishning kücheytilishi kérekliki bildürülgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet