Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitaylashturushqa qarshi turup, Uyghur tilidiki milliy ma'aripni rawajlandurush heqqide mexsus doklat élan qildi

Muxbirimiz sada
2019-05-17
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ana til xelq'ara soda cheklik shirkiti" ning mudiriyet ezaliri: (soldin onggha)dilyar obul , ekberjan  , abduweli ayup  we muhemmetsidiq ependiler. 2013 Yili 28-iyun, ürümchi.
"Ana til xelq'ara soda cheklik shirkiti" ning mudiriyet ezaliri: (soldin onggha)dilyar obul , ekberjan , abduweli ayup we muhemmetsidiq ependiler. 2013 Yili 28-iyun, ürümchi.
Oqurmen teminligen

Uyghur til-yéziqi we medeniyiti qattiq cheklimige uchrap, Uyghur til-yéziqidiki kitab-matériyallar yighiwélin'ghan, Uyghur tili ma'aripining ornini xitay tili ma'aripi igilewatqan bir mezgilde washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi 16-may küni "Xitay tilining mutleq hökümranliqigha qarshi turush: abduweli ayup we u teshebbus qilghan Uyghur ana tilidiki ma'arip herikiti" serlewhilik bir doklat élan qildi.

Mezkur doklatta xitay hökümitining Uyghur diyarida Uyghur tilini siyasiy, ijtima'iy, medeniyet we ma'arip sahesidin siqip chiqarghanliqi, buning netijiside Uyghurlarning milliy kimlikining jiddiy rewishte xirisqa duch kelgenliki, rayonda Uyghurgha munasiwetlik herqandaq bir yerlik we mehelliwi medeniyet amillirining yoqitilish nishani qiliniwatqanliqi nuqtiliq bayan qilin'ghan.

Mezkur doklatta Uyghur ziyaliysi we tilshunas abduweli ayupning Uyghur tilini qoghdash heqqidiki teshebbuslirigha alahide orun bérilgen. Doklatta uning Uyghur ana tilini qoghdash we ana tilliq ma'aripni rawajlandurush yolida naheq türmige tashlan'ghanliqidek kechmishliri tilgha élinip, tarixtin buyan dawam qilip kéliwatqan Uyghur til-yéziqi we bu tildiki milliy ma'aripning nöwette xitay hökümiti teripidin qanchilik derijide yoqitishqa uchrawatqanliqi merkezlik ipadilen'gen. 

Doklatta abduwelining sözliridin neqil keltürülüp, mundaq déyilgen: "Uyghur kishilik hoquq qurulushining bu doklatida méning terjimihalimmu bar bolup, oqurmenler buningdin méning Uyghur diyarida Uyghur ana tilini asas qilghan köp tilliq ma'arip sistémisidiki mektep qurush jeryanimdin xewerdar bolalaydu. Gerche ziyaliylar bu xil til we medeniyet öginishni asasiy chiqish nuqtisi qilghan ma'arip sheklini qollighan bolsimu, lékin xitay hökümiti uni yoqilang bahaniler bilen toxtatquziwetti."

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski ependi Uyghurlar mesilisige yéqindin köngül bölüp kéliwatqan shundaqla Uyghur til-yéziqining teqdiri heqqide jiddiy oyliniwatqan mutexessislerning biri. U mezkur doklatta otturigha qoyulghan eng muhim témilar üstide toxtilip mundaq dédi: "Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan bu doklatta asasliqi muhajirettiki Uyghurlarning Uyghur tilini saqlap qélish we uni güllendürüsh üchün qandaq tirishchanliqlarni körsitiwatqanliqi otturigha qoyuldi. Uyghur tili kishilerning kündilik turmushi, xizmet muhiti we Uyghur axbaratchiliq üchün kem bolsa bolmaydighan bir tildur, biz doklatta mushu nuqtilarni tilgha élish arqiliq Uyghur tilining xitay hökümitining ziyankeshlikige uchrawatqanliqini anglattuq."

Xitay hökümiti Uyghur til-yéziqini "Zaman'gha maslashmighan, qalaq bir til", xitay tilini bolsa "Zamaniwiliqning ülgisi" dégendek qip-yalingach ibariler bilen teshwiqat élip bérip, uni Uyghur milliy kimlikini yoqitishning hujum nishani qilghan idi. Uyghur aptonom rayonining sabiq sékrétari wang léchüen 2002-yili bu heqte söz qilip, "Az sanliq milletler til-yéziqining da'irisi intayin cheklik bolghanliqtin, zamaniwi pen we téxnologiyege a'it mezmunlarni öginish mumkin emes. 21-Esirge nisbeten bu bir qalaqliq," dégen idi. Uyghur kishilik hoquq qurulushining bu qétimliq doklatida mushu mezmunlarmu öz ichige élinip, xitay hökümitining xitay tilini hökümran orun'gha qoyup, Uyghur tilini medeniyet we ma'arip sahesidin pütünley siqip chiqiriwétishtek qara niyiti pash qilin'ghan. 

Doklatta mundaq déyilgen: "Eger bir tilning jem'iyette belgilik orni we qimmiti yoqalsa yaki bu tilni ishletküchilerge türlük jinayetler artilsa, bu ijtima'iy topqa mensup kishiler öz tilini ochuq sorunlarda ishlitishtin xewp hés qilidighan bolup qalidu. U chaghda a'ile ularning ana tilini ishlitidighan birdin-bir bixeter jayi bolup qalidu."

Doklatning axirida mundaq déyilgen: "Nöwette Uyghur diyarida xitay tilining mutleq hökümranliqi dawam qiliwatqan mezgilde muhajirettiki Uyghur jama'etchiliki we Uyghur teshkilatliri Uyghur til-yéziqi hemde medeniyitini saqlap qélish üchün tirishchanliqlarni körsitishi kérek. Ular bu tirishchanliqliri üchün pexirlinishi kérek." 

Bezi közetküchilerning déyishiche, Uyghur kishilik hoquq qurulushining mexsus Uyghur tili heqqide élan qilghan doklati Uyghur tili we Uyghur kimliki duch kéliwatqan xirislarni dunyagha anglitishta muhim rol oynaydiken. Hénriy shajéwiski ependimu bu heqte töwendikidek pikir bayan qildi: "Xitayning Uyghur medeniyitini pütünley yoqitish herikitide boluwatqanliqi éniq. Buning roshen ipadilirining biri Uyghurlarning Uyghur tili we diniy étiqadigha qilin'ghan yoshurun hujum, yene biri dangliq qurulushlardin qeshqer kona shehiri we bashqa meschitlerning chéqilishidek ashkara hujumdur. Til bir milletning milliy kimlikidur. Biz mushu nuqtilarni chiqish qilghan asasta dunyagha xitay hökümitining Uyghur kimlikini yoqitish urunushida ghelibe qilalmaydighanliqini bildürüshimiz kérek."

Toluq bet