Әркинлик сарийиниң дөләт һалқиған бесим һәққидики йеңи доклатида уйғурларниң вәзийити йорутулди

Мухбиримиз ирадә
2022.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Әркинлик сарийиниң дөләт һалқиған бесим һәққидики йеңи доклатида уйғурларниң вәзийити йорутулди Америкадики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлиридин болған әркинлик сарийиниң президенти Michael Abramowitz йиғинда сөзлимәктә. 2020-Йили 9-январ.
c-span.org

Америкадики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлиридин болған әркинлик сарийи өткән йилидин буян йилда бир қетим елан қилидиған әркинлик көрсәткүчи доклатини асаслиқ мустәбит һакимийәтләрниң чегра һалқиған бесим һәрикитигә мәркәзләштүргән иди. Улар алдинқи йили бу һәқтә “чегра һалқиған бесим вә униң көлими-көздин йирақ, әмма диққәттин йирақ әмәс” дегән тунҗи доклатини елан қилип, бу мәсилигә алаһидә диққәт тартқан иди.

Әркинлик сарийи бу йиллиқ доклатиниму мушу мәсилигә мәркәзләштүргән болуп, уларниң бу йиллиқ доклатиниң исми “америкадиму бихәтәр әмәс: америкадики дөләт һалқиған бастуруш” дәп мавзу қойған. Улар бу арқилиқ өзлири америка тупрақлирида яшаватқан болсиму, әмма кәлгән дөләтлиридики мустәбит һакимийәтләрниң изчил һалда тәһдити вә тәһдитигә учраватқан кишиләрниң мәсилисини алаһидә йорутқан.

Доклатта мунулар баян қилинған: “мустәбит һакимийәтләр америка тупрақлириға сайисини ташлимақта. Америкада яшайдиған чәт әллик өктичиләргә һуҗум қилиш 1950-йиллиридин башлап бар иш болсиму, бирақ бу һакимийәтләрниң һәрикәтлири йеқинқи йиллардин буян қаттиқ күчәйди. Иран, хитай, мисир, росийә, риванда, сәуди әрәбистан вә башқа дөләтләр һөкүмәтлири американиң қанунлирини дәпсәндә қилип, өзиниң тәһдид селиш, паракәндичилик селиш, назарәт қилиш, пейиға чүшүш вә һәтта бу кишиләргә җисманий җәһәттин зиян йәткүзүш сүйиқәстини пиланлаштәк һәрикәтләр билән шуғулланмақта.”

Доклатта йәнә мунулар дейилгән: “бу һакимийәтләр охшимиған пикирләрни җимиқтуруш үчүн өз чеграсидин һалқип, дөләт һалқиған бастурушқа қатнишиватиду. Америкада туруп өзлири кәлгән дөләтләрдики кишилик һоқуқ вә демократийәни қоллаватқан кишиләр, юртлирида қалған достлири вә аилисиниң хатирҗәмлики үчүн һәрикәт қиливатқан шәхсләр болуп, дөләт һалқиған бастурушниң нишаниға айланмақта. Дөләт һалқиған бастуруш мәсилиси бир ташқий мәсилә әмәс, бәлки дәл америкада яшайдиған кишиләрниң һаяти вә әркинликигә тәсир көрситидиған, уларниң шәхсий мәхпийәтлики, әркин пикир баян қилиш вә әркин һәрикәт қилиш һоқуқиға дәхли-тәруз қилидиған һәрикәттур. Уларниң һоқуқи вә әркинликигә дәхли қилиш американиң демократийәси вә униң аппаратлириниң сүпитигә биваситә зиян салиду.”

Әркинлик сарийи 2-июн күни мәзкур доклатниң елан қилиниш мунасивити билән бир ахбарат елан қилиш йиғини өткүзгән болуп, униңда мәзкур орган тәтқиқатчилири доклаттики муһим ноқтиларни чүшәндүрүп өтти. Әркинлик сарийи тәтқиқатчилири өз тәтқиқатлириға асасланғанда, 2021-йили әң диққәт қозғайдиған мәсилиниң чегра һалқип туруп бесим қилиш мәсилисидә диктатор һакимийәтләрниң өз-ара һәмкарлиқни күчәйтиватқанлиқи болғанлиқини, бу һакимийәтләрниң нишан қилинған кишини қачуруш, қайтуруп кетиш урунушлирида өз-ара һәмкарлишиватқанлиқини, чүнки дектаторларниң қарши пикирликләрни ортақ дүшмән дәп қарайдиғанлиқини билдүргән. Мәзкур орган буниңға мисал бәргәндә узун йиллардин буян уйғурлар үчүн бихәтәр панаһгаһ болуватқан түркийәниң һазир бара-бара өзгириватқанлиқи, уйғурларниң түркийә-хитай арисидики күчйиватқан һәмкарлиқтин әндишә һес қиливатқанлиқини өрнәк қилип көрсәткән.

Тәтқиқатчилар йәнә мустәбит һакимийәтләрниң “хәлқара сақчи тәшкилати” -интерполниң тутуш буйруқини сүйистемал қиливатқанлиқи вә бәзи дөләт һөкүмәтлириниң мустәбит дөләт һөкүмәтлиригә маслишип, нишанға елинған кишигә зиянкәшлик қиливатқанлиқини билдүрди. Улар буниңға мисал бәргәндиму нөвәттә маракәштә тутқунда туруватқан идрис һәсән үстидики интерполниң тутуш буйруқи бикар қилинған болсиму, әмма маракәш һөкүмитиниң һазирғичә идирис һәсәнни қоювәтмигәнликини, униң хитайға қайтурулуш хәвпи астида туруватқанлиқини мисал қилип көрсәткән.

Мәзкур доклатта америкада туруп бесимға учриғанлардин 12 киши зиярәт қилинған болуп, улар ичидә уйғурлар мәсилисигә вакалитән америкада яшайдиған вә уйғур мәсилисидики актип яшлардин мустафа уйғур вә фирқәт җәвдәт зиярәт қилинған. Улар өз тәҗрибилиригә асасән хитайниң дөләт һалқиған бесим һәрикитиниң америкадики уйғур җамаитигә сәлбий тәсир көрситиватқанлиқини баян қилған.

Доклатта диктатор дөләтләрниң дөләт һалқиған бесим һәрикитигә қандақ тақабил туруш мәсилиси алаһидә мулаһизә қилинған болуп, униңда зиянкәшликкә учриғучи киши вә гуруппиларниң 3-дөләткә йәрлишиши, панаһлиқ ишлириниң вақтида һәл қилинмаслиқиниң дәрһал һәл қилиниши керәклики тәкитләнгән.

Доклатта бу һәқтә уйғурларниң вәзийити мисал қилип көрситилгән болуп, мунулар дейилгән: “дөләт һалқиған бастурушни из қоғлаштики йәнә бир муһим тосалғу болса, нишанланған кишиләрниң хәтәрлик көчмәнлик салаһийити болуп, бу мәсилини қанун иҗра қилғучи органларниң тонушини өстүрмәй туруп, һәл қилғили болмайду.”

Доклатта, уйғурларға қаритиливатқан зулум америка тәрипидин “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп аталған болсиму, бирақ йеқинқи икки йилдин бери чәт әлләрдин мусапир сүпитидә уйғур мусапирлириниң қобул қилинмиғанлиқи вә һәтта американиң өзидиму уйғурларниң панаһлиқ тәлипиниң қобул қилинишини узундин буян күтүватқанлиқини, буниңға асаслиқ американиң кеийинки йилларда көчмән қобул қилиш ишлирини зор дәриҗидә астилиـтиши вә униңға қошуп корона вируси юқуминиң көчмән қобул қилиш хизмәтлирини зор дәриҗидә астилитиветишидәк амилларниң сәвәб болуватқанлиқини, нәтиҗидә әслидә хитайниң тәқбиигә учраватқан уйғурларниң қолидики хитай паспортлири яки вақти өтүп кәткән хитай паспортлири сәвәбидин еғир хәвп астида қеливатқанлиқи әскәртилгән.

Әркинлик сарийи доклатида америка һөкүмити йеқинқи йиллардин буян диктатор һакимийәтләрниң дөләт һалқиған бесим һәрикитигә қарши тәдбирлирини күчәйтип, конкирет тәдбирләрни қолланған болсиму, бәзи бошлуқларниң йәнила мәвҗутлуқини билдүргән.

Доклатта төвәндикиләр баян қилинған: “. . . Конкирет қилип ейтқанда, америкада дөләт һалқиған бастурушқа қарши турушқа мас келидиған қанун кәмчил. Көчмәнләр ишлири системиси зиянкәшликкә учриғучи гуруппиларни қоғдашта йеـтәрсиз. Америка җаза тәдбири вә виза чәклимиси қатарлиқ ташқий сиясәт қораллирини техиму мукәммәлләштүрүп вә күчәйтип, дөләт һалқиған бастуруш билән шуғуллиниватқанлар учрайдиған җазани еғирлаштуруши керәк.”

Әркинлик сарийи доклатида йәнә дөләт һалқиған бесим һәққидики тонушни ашурушниң әһмийитини тәкитләп мунуларни тәвсийә қилған:

“аңниң кәмчил болуши һөкүмәтләрниң дөләт һалқиған бастурушқа тақабил турушидики ачқучлуқ тосалғу. Мустәбитләрниң мәлум бир дөләт ичидики шәхсләрни қандақ, немә үчүн вә қанчә қетим нишан қилидиғанлиқини әтраплиқ чүшәнмигәчкә, уларға қаритиливатқан һуҗумлар қанун иҗрачилири тәрипидин адәттики җинайәт қатарида муамилә қилиниватиду. Әгәр санлиқ мәлуматлар системилиқ топланмиса, бу вәқәләрниң әндизисигә сәл қарилип, нәтиҗидә уларни бир тәрәп қилидиған қанун вә сиясәт бәлгиләш мумкин болмайду. Буниң билән нишанлиниватқан диаспора топлулуқи қоғдаштин вә улар мураҗиәт қилалайдиған мәнбәләргә еришәлмәйду”

Мәзкур доклатта вә бу һәқтики ахбарат йиғинида чәт әлләрдики уйғур җамаитиниң нөвәттә уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт сәвәбидин һәм шундақла хитайниң чәт әлләрдиму давам қиливатқан тәқиб қилиш һәрикити түпәйли қейин әһвалда қеливатқанлиқи, буниң уйғур диаспорасида зор роһий бесим пәйда қиливатқанлиқи вә буниңға тақабил турушниң йоллирини тепип чиқиш, болупму уйғурларниң көчмәнлик ишлириниң асанлаштурулуши керәклики көп қетим тәкитләнди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт