Мутәхәсисләр худсон иниститути уюштурған сөһбәттә уйғур мәсилиси вә хитай тәһдити тоғрисида пикир баян қилди

Мухбиримиз җәвлан
2021-07-08
Share
Мутәхәсисләр худсон иниститути уюштурған сөһбәттә уйғур мәсилиси вә хитай тәһдити тоғрисида пикир баян қилди Америка ақиллар мәркизидин бири болған худсон институти хитайниң бесимиға учриған ғәрб сиясәтчилири һәққидә өткүзгән сөһбәт йиғинидин көрүнүш. 2021-Йили 6-июл.
hudson.org

Бу һәптә америка ақиллар мәркизидин бири болған худсон институти хитайниң бесимиға учриған ғәрб сиясәтчилири һәққидә сөһбәт йиғини өткүзгән болуп, америка хәлқара диний әркинлик комитеттиниң муавин рәиси, худсон институтиниң тәтқиқатчиси нури түркәл әпәнди билән әнгилийә парламент әзалиридин данкин симет вә нусрәт ғәни қатарлиқлар хитай тәһдити вә уйғурлар мәсилисини чөридәп тор сөһбити елип барған.

Сөһбәтниң муқәддимисидә нури түркәл әпәнди америка билән әнгилийәниң демократик дунядики башламчилиқ ролини тәкитләп мундақ дегән: "америка билән әнгилийә дунядики демократик әлләрниң йетәкчиси болуш сүпити билән пүтүн дуняда үлгилик рол ойнайдиған алаһидиликкә игә. Шундақла бу икки дөләт хитайниң уйғур районида елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини әң балдур етирап қилди, шундақла хитай компартийәсиниң аҗиз орунда туруватқан аз санлиқ милләтләргә йүргүзүватқан бу ирқий қирғинчилиқини тохтитишқа тиришип кәлмәктә. Алдинқи айда әнгилийәдә өткүзүлгән ‹7 дөләт иттипақи' бирләшмә баянатида, демократик дөләтләр хитайни кишилик һоқуққа һөрмәт қилишқа, болупму уйғур районидики инсан һәқлиригә һөрмәт қилишқа чақирди. Әмма дуняда йетәкчи орунда туруватқан демократик дөләтләр пәқәт сөз биләнла әмәс, әмәлий һәрикәт билән хитайниң уйғур вә башқа милләтләргә йүргүзүватқан җинайитини тохтитиши керәк. Америка дөләт мәҗлиси бу җәһәттә йетәкчилик рол ойнаватиду. Илгириму ейтип өткинимиздәк, уйғурларға йүргүзүлүватқан ирқий қирғинчилиқ, мал тәминләш линйәсидики қул әмгики, уйғур мусапирлириға инсанпәрвәрлик ярдими сунуш вә келәр йилдики қишлиқ олимпек мусабиқисини башқа җайға йөткәш мәсилилирини һәл қилиш үчүн америка дөләт мәҗлисидә бир қанчә қанун-лайиһәсини музакирә қилиниватиду. Хитай өзиниң қилмишлирини асанлиқчә өзгәртмәйду, шуңа хитай һөкүмитигә буниң ақивитини көрситиш үчүн җәзмән тәдбир қоллиниш керәк. Хитайда ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан әһвалда хәлқара җәмийәт келәр йили қишлиқ олимпек мусабиқисиниң бейҗиңда өткүзүлүшигә йол қоймаслиқи керәк".

Әнгилийә парламент әзаси, хитайға қарши хәлқара парламент бирлики әзаси данкин симит мәзкур бирликкә қетилған 20 дөләттики парламент әзалириниң хитайниң җинайити вә тәһдитини чәкләш күришидә муһим рол ойнаватқанлиқини, шуңа хитайниң хәлқара парламент бирлики системисиға тохтимай һуҗум қиливатқанлиқини вә бу бирликтә өзигә охшаш актип паалийәт қиливатқан парламент әзалирини чәклигәнликини баян қилған.

У әнгилийә парламенти билән әнгилийә һөкүмитиниң уйғур мәсилисидики пәрқлиқ позитсийәси һәққидә тохтилип мундақ дегән: "қизиқарлиқ йери шуки, әнгилийә һөкүмити хитай һөкүмитиниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини елан қиламду-йоқ, бу узаққа созулидиған бир күрәш. Авам палатасидин кәлгән қанун-лайиһәлирини биз өзгәртип, охшимиған тәклип вә тәвсийә шәклидә әнгилийә сотиға сунушқа тиришиватимиз. Бу күрәш наһайити кәскин болуватиду".

У ғәрб әллириниң, җүмлидин әнгилийәниң хитайниң оғрилап өзгәртивалған техникиси вә әрзан маллириға қизиқип, хитайға көпләп мәбләғ салғанлиқини, ахирида өзлириниң униңға беқинип қалғанлиқини тәнқидләп: "биз һазир хитайға қәрздар болуп қалдуқ, бу қәрз көпәйсә көпәйдики, азлимиди. Шуңа биз хитайға һәқ гәп қилалмайватимиз. Биз дәврниң өзгиришини баштин кәчүрдуқ, әмма һечқандақ һәрикәт қолланмидуқ. Мәсилә, дәл мушу йәрдә. Шуңа бу йәрдә немә дейиш мәсилиси әмәс, қандақ қилиш мәсилиси мәвҗут. Һазир бу иккиси маслашмайватиду. Маңа көрә, асаслиқ ишимиз чүшәнчимизни өзгәртиш; һөкүмәтниң риқабәт билән тәһдиткә болған чүшәнчисини өзгәртиш. Хитайдин келиватқини риқабәт әмәс, бәлки тәһдит. Хитай бизгә бир нәччә тәрәптә тәһдит салмақта. Хәлқара қанун, демократийә вә кишилик һоқуққа селиватқан тәһдитлириму шуниң ичидә," дегән.

У хитайниң "бир бәлвағ бир йол" истратегийәсиниң хитайниң дуняви тәсирини кеңәйиш үчүн елип бериливатқан қурулуш икәнликини билдүрүп мундақ дегән: "улар бир бәлвағ бир йол пиланини оттуриға қоюп, униңға тәхминән 1 тирилйон доллар мәбләғ салди, бу арқилиқ башқа һөкүмәтләргә тәсир көрситип, уларни хитай һөкүмитигә охшитишқа тиришти. Биз өзимизчә демократийә, кишилик һоқуқ, қанун-түзүмгә дәхли-тәруз қилғили болмайду дәп пәхирлинип кетимиз. Әмма хитай буларниң һәммисигә тәһдит салди, буларниң һәммиси һазир зәрбигә учраватиду. Биз һөкүмитимизгә бу ғайәт зор өзгиришни чүшәндүрүшимиз керәк. Америка буни тонуп йәтти вә аллиқачан һәрикәткә өтти. Лекин бизләр, явропа дөләтлири вә әнгилийә бу ишта кейин қалдуқ. Шуңа биз техиму көп ишларни қилишимиз керәк. Биз чоқум америка вә "бәш көз иттипақи" дики иттипақдашлиримиз билән һәмкарлишишимиз керәк".

Әнгилийә парламент әзаси, хитайға қарши хәлқара парламент бирлики әзаси нусрәт ғәни уйғур районидики мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини тәкшүрүп ениқлаш вә истемал базиридин тазилаш керәкликини оттуриға қойған; у уйғурлар мәсилисиниң адәттики кишилик һоқуқ мәсилисидин һалқиған ирқий қирғинчилиқ мәсилиси икәнликини, әнгилийәниң бу ишқа арилишиши керәкликини, чүнки бу йәрдә кишилик һоқуқ мәсилисидин башқа йәнә, дөләт бихәтәрлики вә әнгилийә ширкәтлириниң мал тәминләш линийәсидә уйғурларни қул қилиш җинайити билән четишлиқ мәсилиниң бар икәнликини оттуриға қойған.

У әнгилийәдә ечилған уйғур сот коллегийәсини тилға елип мундақ дегән: "йеқинда биз лондондики уйғур сот коллегийәсидә сүний һәмраһтин тартилған сүрәтләрдики испатларни, йәни түрмә вә завутларниң йениға җайлашқан чоң көләмдики җәсәт көйдүрүш орунлирини көрдуқ. Ширкәтләрдин шуни сориғум келиду, силәр немишқа завутниң йенидики бу җәсәт көйдүрүш орунлирини қоғдайсиләр? булар кишиләргә 30-вә 40-йилларда йүз бәргән ишларни әслитиду. Әгәр биз бундақ паҗиә қайта йүз бәрмисун дәйдикәнмиз, ширкәтлиримизни бундақ қул әмгики җинайитигә шерик қилмаслиқимиз керәк".

У йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ мәсилисидә тегишлик ролини ойниялмайватқанлиқини әйбләп мундақ дегән: "биз бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң уйғур районидики ирқий қирғинчилиқни тәкшүрүп испатлиши вә бу җинайәтни тосушиға муһтаҗ идуқ, әмма бу тәшкилат хитайниң алдида паләч һалға чүшүп қалди, әқилгә уйғун бирәр қарарму чиқиралмиди. Бу тәшкилат карға кәлмигәнлик үчүн, хитайниң дүшмини болған мән вә мениң сәпдашлиримниң һәммиси һөкүмәт билән һәмкарлишиш керәк дәп қаридуқ, шуниң билән биз өзимиз у йәрдә ирқий қирғинчилиқниң болған-болмиғанлиқи һәққидә издәндуқ, қилған көплигән хизмәтлиримиз хәлқарада бүйүк диққәткә сазавәр болди".

У хитайниң өзигә җаза бәргәнлики һәққидә тохтилип: "муһим болғини шуки, бу җаза мән үчүн күтүлмигән бир хушаллиқ болди, маңа қилчә тәсири болмиди. Әгәр тәсири болди дейилсә, бу хил җаза дуняниң һәр қайси җайлиридики парламент әзалири вә авам пуқрани бу мәсилигә техиму йеқинлаштурди, бу әһвал биз ойлиғандинму тез вә қисқа вақит ичидә йүз бәрди. Һазир мән бу хизмәтни қилмай туралмаймән, бәлки бурунқидинму бәк қизғинлиқ билән қиливатимән" дегән.

Сөһбәт ахирида нури түркәл әпәнди хәлқара җәмийәтниң дипломатик йоллар билән хитай һөкүмитиниң қәбиһ қилмишлирини тосуши, һеч болмиғанда униң җинайитигә шерик болмаслиқи вә уни ақлимаслиқи керәкликини билдүрүп мундақ дегән: "мән хәлқара җәмийәтни мәсилиләргә кәң нәзәрдә қарашқа чақиримән. Мәнчә бу йәрдә кишилик һоқуқ мәсилисини иқтисадий мәсилиләр қатарида музакирә қилиш бирдинбир иҗабий тәрәптур. Уйғурлар даим ‹ирқий қирғинчилиқ йүз бәрмәслики керәк иди, әмма хәлқара җәмийәт бу арқилиқ хитай һакимийитиниң вәһшийликини һес қилди' дейишиду. Шуңа бу йәрдә хели көп иҗабий тәрәпләр бар, биз һәммимиз күчлүк риқабәткә дуч келиватимиз".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт