Mutexesisler xudson inistituti uyushturghan söhbette Uyghur mesilisi we xitay tehditi toghrisida pikir bayan qildi

Muxbirimiz jewlan
2021-07-08
Share
Mutexesisler xudson inistituti uyushturghan söhbette Uyghur mesilisi we xitay tehditi toghrisida pikir bayan qildi Amérika aqillar merkizidin biri bolghan xudson instituti xitayning bésimigha uchrighan gherb siyasetchiliri heqqide ötküzgen söhbet yighinidin körünüsh. 2021-Yili 6-iyul.
hudson.org

Bu hepte amérika aqillar merkizidin biri bolghan xudson instituti xitayning bésimigha uchrighan gherb siyasetchiliri heqqide söhbet yighini ötküzgen bolup, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéttining mu'awin re'isi, xudson institutining tetqiqatchisi nuri türkel ependi bilen en'giliye parlamént ezaliridin dankin simét we nusret gheni qatarliqlar xitay tehditi we Uyghurlar mesilisini chöridep tor söhbiti élip barghan.

Söhbetning muqeddimiside nuri türkel ependi amérika bilen en'giliyening démokratik dunyadiki bashlamchiliq rolini tekitlep mundaq dégen: "Amérika bilen en'giliye dunyadiki démokratik ellerning yétekchisi bolush süpiti bilen pütün dunyada ülgilik rol oynaydighan alahidilikke ige. Shundaqla bu ikki dölet xitayning Uyghur rayonida élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini eng baldur étirap qildi, shundaqla xitay kompartiyesining ajiz orunda turuwatqan az sanliq milletlerge yürgüzüwatqan bu irqiy qirghinchiliqini toxtitishqa tiriship kelmekte. Aldinqi ayda en'giliyede ötküzülgen '7 dölet ittipaqi' birleshme bayanatida, démokratik döletler xitayni kishilik hoquqqa hörmet qilishqa, bolupmu Uyghur rayonidiki insan heqlirige hörmet qilishqa chaqirdi. Emma dunyada yétekchi orunda turuwatqan démokratik döletler peqet söz bilenla emes, emeliy heriket bilen xitayning Uyghur we bashqa milletlerge yürgüzüwatqan jinayitini toxtitishi kérek. Amérika dölet mejlisi bu jehette yétekchilik rol oynawatidu. Ilgirimu éytip ötkinimizdek, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq, mal teminlesh linyesidiki qul emgiki, Uyghur musapirlirigha insanperwerlik yardimi sunush we kéler yildiki qishliq olimpék musabiqisini bashqa jaygha yötkesh mesililirini hel qilish üchün amérika dölet mejliside bir qanche qanun-layihesini muzakire qiliniwatidu. Xitay özining qilmishlirini asanliqche özgertmeydu, shunga xitay hökümitige buning aqiwitini körsitish üchün jezmen tedbir qollinish kérek. Xitayda irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan ehwalda xelq'ara jem'iyet kéler yili qishliq olimpék musabiqisining béyjingda ötküzülüshige yol qoymasliqi kérek".

En'giliye parlamént ezasi, xitaygha qarshi xelq'ara parlamént birliki ezasi dankin simit mezkur birlikke qétilghan 20 dölettiki parlamént ezalirining xitayning jinayiti we tehditini cheklesh kürishide muhim rol oynawatqanliqini, shunga xitayning xelq'ara parlamént birliki sistémisigha toxtimay hujum qiliwatqanliqini we bu birlikte özige oxshash aktip pa'aliyet qiliwatqan parlamént ezalirini chekligenlikini bayan qilghan.

U en'giliye parlaménti bilen en'giliye hökümitining Uyghur mesilisidiki perqliq pozitsiyesi heqqide toxtilip mundaq dégen: "Qiziqarliq yéri shuki, en'giliye hökümiti xitay hökümitining Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqini élan qilamdu-yoq, bu uzaqqa sozulidighan bir küresh. Awam palatasidin kelgen qanun-layihelirini biz özgertip, oxshimighan teklip we tewsiye sheklide en'giliye sotigha sunushqa tirishiwatimiz. Bu küresh nahayiti keskin boluwatidu".

U gherb ellirining, jümlidin en'giliyening xitayning oghrilap özgertiwalghan téxnikisi we erzan mallirigha qiziqip, xitaygha köplep meblegh salghanliqini, axirida özlirining uninggha béqinip qalghanliqini tenqidlep: "Biz hazir xitaygha qerzdar bolup qalduq, bu qerz köpeyse köpeydiki, azlimidi. Shunga biz xitaygha heq gep qilalmaywatimiz. Biz dewrning özgirishini bashtin kechürduq, emma héchqandaq heriket qollanmiduq. Mesile, del mushu yerde. Shunga bu yerde néme déyish mesilisi emes, qandaq qilish mesilisi mewjut. Hazir bu ikkisi maslashmaywatidu. Manga köre, asasliq ishimiz chüshenchimizni özgertish؛ hökümetning riqabet bilen tehditke bolghan chüshenchisini özgertish. Xitaydin kéliwatqini riqabet emes, belki tehdit. Xitay bizge bir nechche terepte tehdit salmaqta. Xelq'ara qanun, démokratiye we kishilik hoquqqa séliwatqan tehditlirimu shuning ichide," dégen.

U xitayning "Bir belwagh bir yol" istratégiyesining xitayning dunyawi tesirini kéngeyish üchün élip bériliwatqan qurulush ikenlikini bildürüp mundaq dégen: "Ular bir belwagh bir yol pilanini otturigha qoyup, uninggha texminen 1 tirilyon dollar meblegh saldi, bu arqiliq bashqa hökümetlerge tesir körsitip, ularni xitay hökümitige oxshitishqa tirishti. Biz özimizche démokratiye, kishilik hoquq, qanun-tüzümge dexli-teruz qilghili bolmaydu dep pexirlinip kétimiz. Emma xitay bularning hemmisige tehdit saldi, bularning hemmisi hazir zerbige uchrawatidu. Biz hökümitimizge bu ghayet zor özgirishni chüshendürüshimiz kérek. Amérika buni tonup yetti we alliqachan heriketke ötti. Lékin bizler, yawropa döletliri we en'giliye bu ishta kéyin qalduq. Shunga biz téximu köp ishlarni qilishimiz kérek. Biz choqum amérika we "Besh köz ittipaqi" diki ittipaqdashlirimiz bilen hemkarlishishimiz kérek".

En'giliye parlamént ezasi, xitaygha qarshi xelq'ara parlamént birliki ezasi nusret gheni Uyghur rayonidiki mejburiy emgek mehsulatlirini tekshürüp éniqlash we istémal baziridin tazilash kéreklikini otturigha qoyghan؛ u Uyghurlar mesilisining adettiki kishilik hoquq mesilisidin halqighan irqiy qirghinchiliq mesilisi ikenlikini, en'giliyening bu ishqa arilishishi kéreklikini, chünki bu yerde kishilik hoquq mesilisidin bashqa yene, dölet bixeterliki we en'giliye shirketlirining mal teminlesh liniyeside Uyghurlarni qul qilish jinayiti bilen chétishliq mesilining bar ikenlikini otturigha qoyghan.

U en'giliyede échilghan Uyghur sot kollégiyesini tilgha élip mundaq dégen: "Yéqinda biz londondiki Uyghur sot kollégiyeside sün'iy hemrahtin tartilghan süretlerdiki ispatlarni, yeni türme we zawutlarning yénigha jaylashqan chong kölemdiki jeset köydürüsh orunlirini körduq. Shirketlerdin shuni sorighum kélidu, siler némishqa zawutning yénidiki bu jeset köydürüsh orunlirini qoghdaysiler? bular kishilerge 30-we 40-yillarda yüz bergen ishlarni eslitidu. Eger biz bundaq paji'e qayta yüz bermisun deydikenmiz, shirketlirimizni bundaq qul emgiki jinayitige shérik qilmasliqimiz kérek".

U yene birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq mesiliside tégishlik rolini oyniyalmaywatqanliqini eyblep mundaq dégen: "Biz birleshken döletler teshkilatining Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliqni tekshürüp ispatlishi we bu jinayetni tosushigha muhtaj iduq, emma bu teshkilat xitayning aldida palech halgha chüshüp qaldi, eqilge uyghun birer qararmu chiqiralmidi. Bu teshkilat kargha kelmigenlik üchün, xitayning düshmini bolghan men we méning sepdashlirimning hemmisi hökümet bilen hemkarlishish kérek dep qariduq, shuning bilen biz özimiz u yerde irqiy qirghinchiliqning bolghan-bolmighanliqi heqqide izdenduq, qilghan köpligen xizmetlirimiz xelq'arada büyük diqqetke sazawer boldi".

U xitayning özige jaza bergenliki heqqide toxtilip: "Muhim bolghini shuki, bu jaza men üchün kütülmigen bir xushalliq boldi, manga qilche tesiri bolmidi. Eger tesiri boldi déyilse, bu xil jaza dunyaning her qaysi jayliridiki parlamént ezaliri we awam puqrani bu mesilige téximu yéqinlashturdi, bu ehwal biz oylighandinmu téz we qisqa waqit ichide yüz berdi. Hazir men bu xizmetni qilmay turalmaymen, belki burunqidinmu bek qizghinliq bilen qiliwatimen" dégen.

Söhbet axirida nuri türkel ependi xelq'ara jem'iyetning diplomatik yollar bilen xitay hökümitining qebih qilmishlirini tosushi, héch bolmighanda uning jinayitige shérik bolmasliqi we uni aqlimasliqi kéreklikini bildürüp mundaq dégen: "Men xelq'ara jem'iyetni mesililerge keng nezerde qarashqa chaqirimen. Menche bu yerde kishilik hoquq mesilisini iqtisadiy mesililer qatarida muzakire qilish birdinbir ijabiy tereptur. Uyghurlar da'im 'irqiy qirghinchiliq yüz bermesliki kérek idi, emma xelq'ara jem'iyet bu arqiliq xitay hakimiyitining wehshiylikini hés qildi' déyishidu. Shunga bu yerde xéli köp ijabiy terepler bar, biz hemmimiz küchlük riqabetke duch kéliwatimiz".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet