Профессор винсент воң: “уйғур ирқий қирғинчлиқи хитай мустәмликә капитализминиң нәтиҗисидур”

Мухбиримиз нуриман
2022.07.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур паалийәтчиләрдин италийәгә хитаб: “италийә чоқум хитайниң чаңгилидин қутулуши керәк” Америка, канада, голландийә, әнгилийә қатарлиқ дөләтләр хитайниң җинайитини ирқий қирғинчилиқ дәп җакарлиғанди.
Yettesu

Америка һөкүмити вә униң иттипақдашлири хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита сиситемилиқ, пиланлиқ, мәқсәтлик һалда елип бериватқан уйғур аяллирини мәҗбури туғмас қилиш; уйғур балиларни кечик яштин башлапла ата-анисидин айрип һөкүмәт башқурушидики ятақлиқ мәктәпләргә орунлаштуруш; уйғур яшлирини хитайниң ичкири өлкилиригә йөткәп, хитайларни түркүм-түркүмләп уйғур райониға йәрләштүрүш; шундақла йиғивелиш лагерлириға даир топланған нурғун дәлил испатларға асасән, хитай һөкүмитини уйғурларға қарита “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” йүргүзүватиду, дәп җакарлиған иди.

Канада виндсор университети қанун факултетиниң профессори винсент воң әпәнди “африқа хәлқаралиқ иқтисадий қанун” журнилиниң күз пәслиллик санида “хитайчә алаһидиликкә игә ирқий капитализм: шинҗаңдики ирқий айримичилиқ вә експилататсийәниң сиясий-иқтисади амиллири һәққидә тәһлил” намлиқ чоң һәҗимлик мақалисидә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчлиқини 1949-йилидин башланған мустәмликә капитализимниң нәтиҗиси дәп оттуриға қойған.

У мәзкур мақалисидә, хитай һөкүмитиниң бу райондики бастуруш техникисини вә хитайниң бу райондики сиясий иқтисадни башқуруш мәнтиқисини чүшниш хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчлиқини чүшиништики муһим һалқа дәп, қариған.

Мәлум болғинидәк, хитай уйғур районини “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң муһим сода мәркизигә айландурмақчи болған. Хитай иқтисадиниң қәд көтүрүши униң дөләт ичи вә хәлқарадики енергийә базириға болған еһтияҗиниң артишини кәлтүрүп чиқарған. Винсент воң мақалисидә дәл мушу нуқтида мәхсус тохталған болуп, у хитайниң уйғур районидики иқитисадий сияситини “хитайчә алаһидиликкә игә ирқий капитализм” дәп атиған.

У бу һәқтә радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди. У хитай һөкүмитиниң уйғур районини аталмиш “бихәтәр” сода мәркизигә айландуруш иқтисадий сиясити бойичә ашу районниң йәрлик аһалилири болған уйғулардин ибарәт бу “тосалғу” ни йоқитиш пиланиниң “ирқий қирғинчлиқ” билән нәтиҗиләнгәнликини билдүрди.

У мақалисидә оттуриға қойған муһим нуқитилар һәққидә тохтилип, мундақ деди: “‛хитайчә алаһидиликкә игә ирқий капитализм‚ дегинимдә асасән хитайниң һөкүмранлиқ системиси көздә тутулиду. Хитай һөкүмити 1950-йиллардин кейин сотсиялизмниң характерини аста-аста өзгәртип, базарни әркин қоюветишкә вә капитализимни тәрәққий қилдурушқа башлиди. Буни мустәмликә районлиридики иқтисадий қурулмисини пәрдазлап көрситиштә ишләтти. Хитай һөкүмити бу сияситини йолға қоюш үчүн тили, дини, мәдәнийити вә чирайи пүтүнләй охшимайдиған башқа ирқлар билән болған ирқий мунасивәтни бир тәрәп қилишқа тоғра кәлди. Бу йәрдики мунасивәт наһайити рәзил дәриҗидә бастуруш вә ирқий екиспилататсийә мунасивити болди. Бу йәрдики мәсилә кишилик һоқуқ дәпсәндичлики мәсилиси болуп чүшәндүрилиду, бу бизгә ашу районда немә ишларниң йүз бериватқанлиқини ейтип бериду, лекин немишқа мушундақ дәпсәндичилик болиду вә буниңдин ким пайда алиду? бу хил ирқий екиспилататсийә сиясити давамида йәрлик аһалиләр өз өйлиридин һәйдәп чиқирилип лагерларға соланди. Бир ирқтикиләр мәқситигә йетиш үчүн башқа бир ирқтикиләрни инсани һоқуқидин мәһрум қилди. Мениң бу йәрдә чүшәндүрмәкчи болғиним, алаһидә шәкилдики мустәмликә капитализимниң җуғланмиси болуп, униңда бир етник горуппиниң йерини вә байлқлирини еливеилип, башқа бир горуппиға бериштур. Униңдин кейин у кишләрнң барлиқ һоқуқлиридин мәһрум қилип екиспилататсийә қилиду вә бу арқилиқ зор миқдардики әмгәк күчигә еришиду, капитализмниң пайдиси үчүн инсанийлиқ қурбан қилиниду. Қарайдиған болсақ, уйғур районида 2015-2016-йиллири ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулуши башланди, арқидинла 2016-, 2017-йиллири ятақлиқ мәктәпләр, лагерлар қурулди. Мән пәқәт лагерларнила көздә тутмидим, мениң көздә тутқиним, ашу йәрдики йәрлик аһалиләрни, ашу бир ирқтики кишләрни барлиқ һоқуқлиридин мәһрум қилип, уларни йөткәп кәлгән хитайларниң пайдиси үчүн ишләткән пүтүн система. Ирқий қирғинчлиқ дәл ашу пиланларниң нәтиҗиси. Ирқий қирғинчлиқ болса дәл ашу мустәмликә капитализими сиситимиси вә униң функисийәсиниң әмәлгә ишишидур. Бу дәл мән оттуриға қойған нуқта.”

У мақалисидә йәнә хитай һөкүмитинң “11-сентәбир” вәқәсидин кейин, хәлқараниң терорлуққа қарши туруш ирадисини изчил уйғурларни бастурушта қорал қилип ишләткәнлики, биңтуәнниң уйғуларға қаритилған ирқий қирғинчлиқта ойниған роли һәққидиму тәпслий тохталған. У йәнә хитай һөкүмитиниң изчил тәкитләп келиватқан “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси” тәшвиқати арқилиқ уйғур миллитиниң дини вә өрп-адәтлириниму хитайчилаштурушқа күчәватқанлиқини “мәдәнийәт таҗавузчилиқи” дәп атиди. Йәрлик мевә-чевә содиси вә йемәк-ичмәк содисиниңму уйғурларниң қолидин тартивелинғанлиқиниң һәр қандақ бир мустәмликчиниң алаһидилики икәнликини тәкитләп өтти.

У бу һәқтә мундақ деди: “саяһәтчлик, болупму хитай саяһәтчиләргә қаритилған саяһәт барғансери тәрәққий қилди. Улар йәрликләрниң мәдәнийитини көрүшни, уларниң йемәк-ичмәклиридин, нахша-усуллиридин һозурлинишни, охшимиған қурулушларни зиярәт қилишни халайду. Тарихтики нурғун мустәмликә мисаллириға қарайдиған болсақ, улар йәрликләрниң мәдәнийитини сақлап қалду, лекин пәқәт тиҗарәт қилиш үчүнла рамкиниң ечидә сақлайду. Ирқий капитализм зади немә қилиду? у арқилқ пул тапиду. Йәни кейим кичәк, йемәк-ичмәкниң һәммиси, тили, мәдәнийити бастурушқа учраватқан уйғур миллитидин тартип елинип, саяһәт үчүн пәқәт бир боюм қатарида сетилиду. Һәмдә давамлиқ уйғурларни вә башқа йәрлик аһалиләрни өзлириниң йеридин йөткәйду.”

Зияритимиз җәрянида у дуняниң һәр қайси җайлирида, йәни муһаҗирәттә яшаватқан уйғурлардин улар бешидин өткүзүватқан ечинишлиқ реаллиқни аңлиғанлиқини, хитайниң сиртида яшаватқан хитай миллитидин болған нурғун кишиләрниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға вә башқиларға қаратқан бу сияситини қоллимайдиғанлиқини билдүрди.

У ахирида мундақ деди: “улар хитай ирқчилиқниң көтүрүливатқанлиқиға сәл қараватиду. Бу ши җинпиң көтүрүп чиққан хитай милләтчилики. У хитай милләтчиликини нормаллштуруватиду. Хитайларни мәдәнийәтлик, башқилардин үстүн, хитай дөлитини болса иқтисади күчлүк, дәп көрситишкә тиришиватиду. Мән буниңға қошулмаймән. Мениңчә, хитайлар өзлири бундақ қилишниң инсаний әхлаққа уйғун кәлмәйдиғанлиқини, хата икәнликини ейтиши керәк. Болупму чәт әлләрдә яшаватқан хитайлар, биз бу мәсилини һәл қилидиғанлардин болушимиз, мәсилиниң өзи болмаслиқимиз керәк. Бейҗиңниң бу сиситемиси пүтүн хитай хәлқигә вәкиллик қилалмайду. Буниңға ишинидиған биз хитайлар уйғурлар үчүн аваз чиқарсақ болиду. Мениң дәйдиғиним, мустәмликә ирқчилиқиға қарши туруш хәлқаралиқ мәсилә һәмдә муқәддәс бир иш. Әгәр бу күрәшниң ечидә болсиңиз, сиз қайси ирқтин, қайси дөләттин болушиңиздин қәтийнәзәр, бу охшаш бир күрәш. Бу бәлким узунға созулған бир күрәш, лекин биз бирликтә бу қейинчлиқтин чоқум ғәлбә қилимиз, дәп ойлаймән.”

Винсент воң канада виндсор университети қанун факултетиниң пирофессори болуп, униң асаслиқ тәтқиқат саһәси қанун, көчмәнләр мәсилиси, мустәмликә вә ирқларниң мунасивәтлиригә мәркәзләшкән икән. У йеқиндин буян уйғур райониға аит тәтқиқат билән шуғуллиниветипту.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.