Qazaqistandiki Uyghur alimliri tonulghan folklorshunas abdukérim rahmanning wapatigha chongqur qayghurdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Tonulghan folklorshunas, péshqedem ustaz merhum abdukérim rahman.
Tonulghan folklorshunas, péshqedem ustaz merhum abdukérim rahman.
Photo: RFA

Yéqinda meshhur folklorshunas alim, shinjang uniwérsitéti filologiye institutining proféssori abdukérim rahmanning wapatidin xewer tapqan qazaqistandiki Uyghur alimliri chongqur qayghurdi hem buningdin epsuslandi.

Igilishimizche, axirqi yilliri xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan basturush siyasiti netijiside köpligen Uyghur ziyaliylirining, shu jümlidin peqet Uyghur élidila emes, belki uning sirtidimu tonulghan meshhur alimlarning türmilerge we jaza lagérlirigha qamilishi muhajirettiki, bolupmu qazaqistandiki Uyghurlarni qattiq bé'aram qildi.

Buningdin ikki yil ilgiri yüzdin oshuq oqutquchi we tetqiqatchining, shularning ichide qazaqistanliq Uyghur alimlirigha yaxshi tonush bolghan abdukérim rahman, azad sultan, arslan abdulla, gheyretjan osman, abduqadir jalaldin, rahile dawut, yalqun rozi we bashqilarning tutqun qilin'ghanliqi toghriliq uchurlar qazaqistan ijtima'iy taratquliridimu keng tarilip, zor ghulghula peyda qilghanidi. Shu munasiwet bilen qazaqistanliq Uyghur ziyaliyliri xitay da'irilirining bu siyasitige öz naraziliqlirinimu bildürgenidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan edebiyatshunas alim, filologiye penlirining doktori alimjan tiliwaldi ependi abdukérim rahman wapatining pütkül dunya Uyghurshunasliq ilmi üchün chong yoqitish ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Abdukérim rahman akining ismi ilim-pende riwayetke, simwolgha aylinip ketkenlikini hemmimiz bilimiz. U nahayiti japakesh, mesheqetlik bir hayatni béshidin kechürgen alimimiz. 'medeniyet zor inqilabi' ning derdini tartqan köpligen ziyliyalar bilen birge béshidin éghirchiliqlarni ötküzgen. Yashan'ghinigha qarimay, u ömrining axirida hakimmutleq tüzümning yene bir derdini tartishqa mejbur boldi. Alim süpitide shuni éniq éytalaymenki, teqiblesh jeryanlirigha tewrenmey qarap olturalmaymiz. Lenet oquymiz mushuni emelge ashurghanlargha."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tilshunas alime, filologiye penlirining kandidat doktori dilnur qasimowa xanim özining shinjang uniwérsitétigha qilghan bir sepiride abdukérim rahman heqqide köp anglighanliqini, bolupmu kesipdashliri, shagirtliri alahide hörmetleydighan alim bolghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Folklorshunasliq pénini tikligen, Uyghur éghiz edebiyati boyiche bölümlerni achqan we rehberlik qilghan, zor türküm shagirtlarni teyyarlighanliqini dep bergen. U yashlarning mesililirini yéshetti. Ustazining qandaqliqini shugirtliri dunyagha tonutidu. Uning teqdirimu shagirtliri bilen zich baghliniptu. Rahile dawut lagérda. Gheyretjan osmannimu lagérlarda yoqap ketti dep angliduq. Abdukérim rahmanmu 2018-yili shu yerdin azab chékip, chiqqan oxshaydu."

Melumki, ötken esirning 40-yilliridin kéyin qazaqistanda rawajlinishqa bashlighan Uyghurshunasliq tetqiqatliri 70-80-yilliri zor netijilerge érishti. Bu birinchi nöwette qazaqistan penler akadémiyeside Uyghurshunasliq bölümining, andin 1986-yili Uyghurshunasliq institutining qurulushi bilen zich baghliq boldi. Öz nöwitide bu qazaqistanliq Uyghur alimlirining Uyghur élidiki tetqiqat merkezliri, shundaqla ibrahim muti'i, turdi ehmed, imin tursun, xemit tömür, azad sultan bilen bir qatarda abdukérim rahman'gha oxshash Uyghur élide yétiship chiqqan nurghunlighan alimlar bilen alaqe ornitishigha mumkinchilik yaratqan idi.

Folklorshunas alim, filologiye penlirining kandidat-doktori hakimjan hemrayéfning éytishiche, qazaqistanda Uyghur folklori nemunilirini neshr qilish hem tetqiq qilishta, bolupmu mahinur eliyéwa, batur ershidinofqa oxshash alimlar köp emgek qilghaniken. Nurghunlighan tilshunas, edebiyatshunas, folklorshunas, tarixchi alimlar abdukérim rahmanning emgekliridin yaxshi xewerdar bolghaniken."

Hakimjan hemrayéf ependi mundaq dédi: "20-Esirning 2-yérimida shijang Uyghur aptonom rayonida, bolupmu folklor saheside zor ilgirileshlerning yüz bergenliki bizge yaxshi melum. 'bulaq', 'tarim', 'ili deryasi', 'gülistan', 'bostan' qatarliq gézit-zhurnal sehipiliride xelq éghiz ijadiyitining nemuniliri, chöchekler, dastanlar, qoshaq we maqal-temsiller boyiche köpligen ilmiy tetqiqatlar, menbeler, tékistlar élan qilin'ghan idi. Ularning köp qismi qazaqistan alimliriningmu qoligha tegdi. Uyghur xelq éghiz ijadiyitini tetqiq qilishta, elwette, abdukérim rahmanning izdinishlirini alahide atap ötüshke erziydu. Alim Uyghur xelq éghiz ijadiyitini tetqiqat qilish bilen bir qatarda toplash, neshr qilish ishliri bilenmu ünümlük shughullandi. Alimning izdinishliri netijiside tonulghan muhebbet dastanliridin 'ghérip-senem', 'bulbulgoya', 'yüsüp-züleyxa', 'tahir-zöhre', tarixiy-qehrimanliq dastanliridin 'nozugum', 'sadir palwan', 'tömür xelpe' qatarliqlar metbu'at sehipiliride yoruq kördi. Bu matériyallarning köp qismini özümning ilmiy tetqiqatlirimdimu paydilandim."

Melum bolushiche, 1996-yili qazaqistan penler akadémiyesidiki Uyghurshunasliq instituti pa'aliyitining toxtitilishi sewebidin uning terkibi qisqartilip, bashqa tetqiqat merkezliri bilen alaqiliri tamamen üzülgenken. Kéyinki yilliri Uyghur élidin qazaqistan'gha bir qisim alimlar kelgen bolsimu, lékin bügünki künde ilmiy alaqilerning, bérip-kélishlening pütünley toxtitilghanliqi ilgiri sürülmekte.

Toluq bet