Җашуа фримән: "хитай шаир абдуқадир җалалидинни тутқун қилған болсиму, әмма униң шеирлирини тутқун қилалмайду"

Мухбиримиз нуриман
2021-04-26
Share
Abduqadir-Jalalidin.jpg Шинҗаң педагогика университетиниң профессори, атақлиқ шаир вә әдиб абдуқадир җалалидин.
Social Media

Йеқинда японйәниң даңлиқ хәвәр қаналлиридин бири болған NHK хәвәр қанили хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип һазирға қәдәр из-дерики болмиған уйғур зиялийлиридин абдуқадир җалалидин һәққидә мәхсус хәвәр бәргән.

Радийомиз 2018-йили априлда шинҗаң педагогика университетиниң профессори, атақлиқ шаир вә әдиб абдуқадир җалалидинниң 2018-йили 29‏-январ күни үрүмчи шәһәрлик дөләт аманлиқи сақчилири тәрипидин тутуп кетилгәнлики дәлиллигән иди.

Абдуқадир җалалидин әпәндиниң японйәдә турушлуқ қизи булбулназ алдинқи айда японийә уйғур җәмийити вә "күнимиздә кишилик һоқуқ" намлиқ тәшкилат бирликтә уюштурған "йоқап кәткән уйғур зиялийлири" тоғрисидики паалийәттә дадисиниң тутуп кетилгәнлики вә тутуп кетилгәндин буян из-дерәксиз ғайип болғанлиқи һәққидә гуваһлиқ бәргән.

Булбулназ NHK хәвәр қанилиға мундақ дегән: "мениңчә, у әзәлдин сиясий җәһәттә сәзгүр мәсилиләрдин узақ туруп кәлгән. У асаслиқ илмий әсәрләр билән мәшғул болатти. Дадам кишиләрниң һөрмитигә сазавәр болған бир киши иди. Кишиләр униң билән параңлишишни яхши көрәтти."

Абдуқадир җалалидинниң америкада турушлуқ оғли бабур һәдә-ини иккийләнниң өз имканлириниң йетишичә дадиси абдуқадир җалалидин әпндиниң әһвалини давамлиқ сүрүштүрүватқанлиқини вә мунасивәтлик органларға аңлитип келиватқанлиқини билдүрди. У дадиси тутуп кетилип аридин 3 йил өткән болсиму, дадисидин һазирғичә һечқандақ хәвәр алалмиғанлиқни ейтти.

Америка қәләмкәшләр җәмийити елан қилған 2020-йиллиқ "йезиш әркинлики көрсәткүчи" доклатида көрситишичә, хитай йәнә язғучи, зиялий вә тәтқиқатчилар әң көп қамалған дөләт қатаридин орун алған болуп, мәзкур доклатқа қамақтики 40 нәпәр уйғур зиялийси киргүзүлгән.

Бабурниң ейтишичә, хитай даирилири дадисини тутуп кетиштин бир күн бурун уларниң өйини ахтуруп дадисиниң язған барлиқ әсәрлирини вә башқа барлиқ уйғурчә матириялларни елип чиқип кәткән. Һәтта өйдики компиютир, айпәд, телефун қатарлиқ еликтронлуқ үскүниләрниму йеғивалған.

Хитайниң CGTN телевизийә қанили бу айниң башлирида тарқатқан "көләңгидики уруш: шинҗаңниң террорлуққа қарши күришидики хирислар" намлиқ филимдә көрситилишичә, 2003-йили тарқитилған уйғур әдәбият дәрслик китабини түзүшкә қатнашқан вә униңға йетәкчилик қилған ялқун рози қатарлиқ уйғур зиялийлирини вә мәсул кишиләрни һәрхил җинайәтләр билән җазалиған. Гәрчә бу филимдә абдуқадир җалалидин әпәнди һәққидә учур берилмигән болсиму, әмма абдуқадир җалалидин әпәндиму толуқсиз оттура мәктәпләрниң уйғур тил-әдәбият дәрсликини түзүшкә қатнашқан икән.

Абдуқадир җалалидин әпәндиниң дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан кәсипдашлири вә оқуғучилириниң билдүрүшичә, абдуқадир җалалидин әпәнди әл сөйгән, һөрмәткә сазавәр шаир, әдип, пидагог болуп, уйғур маарипиниң юқири көтүрүлүшигә көрүнәрлик төһпә қошқан кишиләрниң бири икән. Униң язған шеирлири, әдәби әсәрлири вә тәрҗимә әсәрлири уйғур хәлқниң наһайити яқтурушиға еришкән. Кейинки мәзгилләрдә хитай тилида нәшир қилинған дуняви даңлиқ әсәрләрни уйғур тилиға тәрҗимә қилған. Али мәктәптә магистер аспиранит оқуғучиларға йетәкчилик қилип, нурғун җәмийәткә ярамлиқ илим игилирини йетиштүргән.

Бабур дадиси язған, түзүшкә қатнашқан барлиқ китапларниң хитай қанунлуқ дәп етирап қилған нәшириятларда хитай тәйинлигән тәһир-муһәрриләрниң тәкшүрүши билән нәшир қилинғанлиқни тәкитлиди. Ахирида бабур хитай даирлиридин дадисинң әркинликини қайтуруп беришини тәләп қилиди.

2020-Йили ноябирниң ахирида абдуқадир җалалидинниң лагерда туруп язған вә намәлум бир шәкилдә лагер сиртиға тарқалған "янарим йоқ" сәрләвһилик шеири муһаҗирәттики уйғурлар арисиғиму наһайити тиз тарқалди. Бу әсәрни әң дәсләп қолға чүшүргән киши абдуқадир җалалидинниң магйистер аспиранти, харвард универистетиниң уйғур тили оқутқучиси, йәһуди тәтқиқатчи җошуа фримән болуп, у мәзкур шиерни чөридәп абдуқадир җалалидин һәққидә дуняда әң даңлиқ гезитләрдин "нйо-йорк вақти гезити" да мақалә елан қилди.

Җошуа фримән мақалисидә шаирни тутқун қилғили болған билән шеирини "тутқун" қилғили болмайду, дегән нуқтини йорутқан. У мундақ дегән: "хитай мениң профессорумни җимиқтурди, әмма униң шеирини җимиқтуралмайду. Хитайниң бу зораванлиқи алдида шеир гәрчә вәзийәткә чоң тәсир көрситәлмисиму, әмма уйғурлар үчүн ейтқанда бу бир күчлүк қаршилиқ қоралидур."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт