Абдуқадир җалалидин: "қандақ җай бу, барарим бар, янарим йоқ"

Мухбиримиз нуриман
2021-04-29
Share
Абдуқадир җалалидин: Шинҗаң педагогика университетиниң профессори, атақлиқ шаир вә әдиб абдуқадир җалалидин.
Social Media

2018-Йили 29‏-январ күни абдуқадир җалалидинниң үрүмчи шәһәрлик дөләт аманлиқи сақчилири тәрипидин тутуп кетилгәнлики мәлум болған иди. Шуниңдин буян из-дерәксиз ғайиб болған абдуқадир җалалидин бүгүнки күндә өзиниң ялқунлуқ шер вә әсәрлири арқилиқ муһаҗирәттики уйғурларниң қәлбидә қайта намаян болмақта. Бүгүн абдуқадир җалалидинниң муһаҗирәттики оқурмәнлири вә ихласмәнлири уни сеғиниш илкидә яд етишкә, униң тутқундики һаяти һәққидә әндишә қилишқа башлиди.

Нөвәттә тутқунда туруватқан атақлиқ шаир вә әдиб абдуқадир җалалидинниң "янарим йоқ" сәрләвһилик бир парчә шеири 2020-йили ноябирда абдуқадир җалалидинниң магестир аспиранти, харвард универстетиниң доктор аспиранти вә тәтқиқатчи җошуа фримәнниң қолиға тәгкән.

Җошува фримән 23-ноябир "ню-йорк вақти гезити" дә елан қилған "хитай мениң профессорумни ғайб қиливәтти, әмма униң шеирини җимиқтуралмайду" намлиқ мақалисидә мәзкур шеирниң уйғурчә декламатсийәси вә инглизчә тәрҗимисини бәргән. Шуниңдин кейин үч йилдин буян из-дирики болмиған шаир абдуқадир җалалидин бу шеири арқилиқ һәм өзидин хәвәр бәргән һәм лагер-түрмиләргә соланған милйонлиған уйғурларниң ечинишлиқ әһвалини дуняға аңлатқан. "янарим йоқ" намлиқ бу шеир муһаҗирәттики уйғурларға наһайити тәсир қилған болуп, улар бу шеирни тәсирлик аһаңда декламатсийә қилған, нахша қилип ейтқан һәмдә музикиға кериштүрүп оқуған. Һәтта америкада турушлуқ шаирә мәдинәай бавудун "янарим йоқ" намлиқ шеириға җавап шәклидә "янариң бар" намлиқ бир парчә шеир йезип, өзиниң иҗтимаий таратқу һесабида елан қилған.

Иҗтимаий таратқулар арқилиқ елип барған тәкшүрүшлиримизгә қариғанда, абдуқадир җалалидин әпәндиниң исми тилға елинғанда, уйғурларниң көпинчиси апторниң "өзини издәш босуғисида", "мәвҗудийәт тәшналиқи" қатарлиқ японийә вә әнгилийәдики оқуш вә тәтқиқат һаяти асасида язған китаблирини ядиға елишидикән. Бу китаблар әйни вақитта уйғур җәмийтидә "өзини тонуш" вә "мәвҗудийәт" қатарлиқ мәсилиләрниң муназирә болушиға түрткә болғаникән. Абдуқадир җалалидин әпәндиниң "мәвҗутлуқ тәшналиқи" намлиқ китабидики муну қурлар кишләргә тәсир қилған парчиларниң бирси икән:

"вәтәнгә һәрхил сүпәт бериш мумкин:

Вәтән-мән туғулуп өскән йәр,

Вәтән-мени туғқан хәлқ,

Вәтән-бир қәлб,

Вәтән-әқидә,

Вәтән-у һәқиқәт,

Вәтән-җараһәт. . .

Вәтән бир адәмниң қәдир-қиммити, бурч туйғуси вә қиммәт қаришини шәрт қилған һалда түрлүк сүпәттә намаян болиду. Әқидә билән яшайдиған инсанлар мәйли қәйәрдә болмисун, вәтәнсиз болмайду.

Әң болмиғанда у ғайиванә һалда қәлбидики вәтәндә яшайду."

Абдуқадир җалалидин әпәндиниң америкада турушлуқ оғли бабур дадиси абдуқадир җалалидинниң өйидики китаблар билән өткән һаятини әсләп өтти.

Дегәндәк, абдуқадир җалалидин нурғунлиған шеир, мақалә, тәрҗимә әсәрләрни йезип нәшир қилдурған болуп, көпинчиси уйғурлар талишип оқуйдиған әсәрләргә айланған. Бир қисим әсәрлири даңлиқ аваз артислири тәрипидин авазлиқ әсәргә айландурулған. Абдуқадир җалалидин иҗадий әсәрләрдин башқа йәнә даңлиқ язғучи никколо макявиллиниң "һөкүмдарлар дәстури" намлиқ әсирини хитай тилидин уйғур тилиға тәрҗимә қилған болуп, мәзкур китабму әң базарлиқ китаблар қатаридин орун алған. Абдуқадир җалалидин мәйли уқу-оқутуш ишлирида болсун, мәйли әсәр йезишта болсун, наһайити җан көйдүрүп ишлигән болғачқа, көп қетим мунасивәтлик орунлар тәрипидин мукапатланған.

"һөкүмдарлар дәстури" намлиқ китаб уйғур карханичилар арисида наһайити қизғин алқишқа еришкән. Карханичилар мәбләғ чиқирип абдуқадир җалалидин әпәндини қәшқәр, хотән, корла, куча қатарлиқ шәһәр вә районларда игилик тикләш вә аилә тәрбийәси һәққидә лекисийә сөзләп беришкә тәклип қилған. Абдуқадир җалалидин әпәндиниң лекисийәсини аңлашқа келидиғанлар һәр кәсип һәр саһәдин бар булуп, язғучиниң тәсир даириси кеңийишкә башлиған.

Муһаҗирәттики уйғур зиялийлириниң билдүрүшичә, абдуқадир җалалидин әпәнди уйғур җәмийтидә тәсир даириси күчлүк болған санақлиқ зиялийларниң бири болуп, у әсәрлири арқилиқ уйғурларниң өзлүкини қоғдаш асасида өзини илм-пән арқилиқ күчләндүрүшини тәшәббус қилип кәлгәнкән.

Әпсуски, 2018-йилдин кейин тутулған язғучи-шаирларни өз ичигә алған милйонлиған уйғурлар қатарида уму хитай даирилири тәрипидин тутуп кетилгән.

Оқутқучиси абдуқадир җалалидин әпәнди билән ахирқи қетим 2016-йили көрүшкәнликини ейтқан җошува фримән әпәнди "ню-йорк вақти гезити" дә елан қилған мақалисидә, уйғурларниң әһвали һәққидә абдуқадир җалалидинниң "янарим йоқ" намлиқ шеирини мисал кәлтүргән. У бу шеирниңму хитайниң 2017-йилдин башлап уйғурларға салған қәбиһ зиянкәшликигә испат болалайдиғанлиқини, бу зулумға қарши уйғурларниң һәр даим күчлүк болушқа тиришиватқанлиқини, буниң ичидә шеирниң уйғурлар үчүн кәм болса болмайдиған күчлүк васитә икәнликини оттуриға қойған.

У мақалисида мундақ дегән: "һәр бир уйғур 1933-йил хитай милтарист тәрипидин өлтүрүлгән шаир абдухалиқ уйғурни вә униң ‹ойған' дегән шеирини билиду. От йүрәк шаирларниң җәңгивар шеирлири нәччә әвладтин бери уйғурларниң мустәмликичиликкә, зулумға қарши күрәшлиригә илһам берип кәлди".

Шаир, әдиб абдуқадир җалалидинниң тутқунда туруп язған "янарим йоқ" намлиқ шеириму әнә шуниң бир мисали:

Пәсилләрни билип турдум бурҗәкләрдин,

Һечбир хәвәр алалмидим чечәкләрдин,

Бу сеғиниш өтүп кәтти сөңәкләрдин,

Қандақ йәр бу, барарим бар, янарим йоқ.

Абдуқадир җалалидин 1964-йили қәшқәрдә туғулған. 1982-Йили 9-айдин 1986-йили 7-айғичә қәшқәр педагогика иниститутида оқуған. 1986-Йили 7-айдин 1988-йили 9-айғичә шинҗаң тәҗрибә оттура мәктипидә оқутқучи болған. 1988-Йили 10-айдин 1990-йили 7-айғичә шинҗаң маарип иниститутиниң илмий тәтқиқат орнида илмий журнал муһәррирликини үстигә алған. 1990-Йили 8-айдин 2009-йилиғичә шинҗаң маарип иниститутиниң филологийә шөбә иниститутида оқутқучилиқ қилиған. 1993-Йили 1-айда лекторлуқ унваниға еришкән. 2004-Йили 11-айда профессорлуқ унваниға еришкән. 2005-Йили 7-айда шинҗаң маарип иниститути филологийә шөбә иниститутиниң пәнний саһәдики башламчиси болуп баһаланған. 2009-Йили 11-айда шинҗаң педагогика университетиға йөткилип килип, аспирант йетәкчиси болған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт