Uyghur karwini chölde qalsimu, yolidin ézip qalmaydu

Muxbirimiz nur'iman
2020-05-08
Share
abdurehim-otkur 20-Esir Uyghur edebiyatidiki eng talantliq yazghuchilarning biri abduréhim ötkür. (1923-1995)
RFA/Qutlan

Türkiye radiyo-téléwiziye awazi qanilining "Yiltizimizni boylap" namliq programmisining 26-bölümi "Bir karwan, uzun bir karwan, uzun yollardin kélip téximu uzun yolgha qarap kétidighan bir karwan" dégen sözler bilen bashlinidu.

Bu bölüm "Iz", "Oyghan'ghan zémin" qatarliq meshhur tarixiy romanliri bilen Uyghurlarning qelbidin chongqur orun alghan sha'ir we yazghuchi abduréhim tileshüp ötkür ependige béghishlan'ghanidi.

Türkiye radiyo-téléwiziye awazi qanilining mezkur programmisi abduréhim ötkür wapatining 25-yilliqi bilen munasiwetlik bolup, bu arqiliq merhum ötkür ependining qaldurup ketken eserliri bilen qayta tonushush muhajirettiki Uyghurlarni hayajanlandurdi shuningdek ötkür ependi teswirligen "Karwan" ning "Chöllerdiki izliri" heqqide mulahize we munaziriler qayta otturigha chiqti. Bu höjjetlik filimning tékist yazghuchisi, yawropa-asiya yazghuchilar birlikining bashliqi, türk dunyasining ortaq zhurnili bolghan "Qérindash qelemler" we "Til tetqiqatliri" zhurnilining sahibi, dotsént yaqup ömer'oghli bu höjjetlik filimning tékistini yézish jeryanida abduréhim ötkür bilen qayta tonushup chiqqanliqini éytip mundaq dédi: "'yiltizimizni boylap' programmisi köp qisimliq höjjetlik filim programmisidur, türk dunyasidiki dangliq yazghuchi we sha'irlarni tonushturushni meqset qilghan bir programma. Abduréhim ötkür Uyghur xelqi yétishtürgen, lékin pütün türk dunyasida hetta eserliri bashqa dunya tillirigha terjime qilin'ghan dunyagha dangliq meshhur yazghuchi. U hayatida nurghun azab chekkeniken. U, bu azabini Uyghur xelqi üchün chekken. U eserliri arqiliq Uyghur xelqini milliy kimlikini tépiwélishqa, özlük éngining yétilishi we özige bolghan ishenchisining éshishigha, milliy kürishige we özining kelgüsige ige chiqishqa chaqirdi".

Abduréhim ötkür ependining shwétsiyede turushluq qizi zulhayat abduréhim ötkür xanim dadisining ijadiy hayatini eslep mundaq dédi: "Dadam özining tarixi romanliri arqiliq kéyinki ewladlargha heqiqiy melumatlarni, heqiqiy tarixni yetküzüshni özining burchi dep qarighan. Xelqimizmu bilginidek, dadam 'oyghan'ghan zémin' romanining üchinchi qismi barliqini, lékin ashu waqitta romanning axiridiki weqelerni qelemge élishning teslikini tilgha élip örten'genidi".

Yaqup ömer'oghli bu höjjetlik filimni ishleshning meqsiti heqqide toxtilip mundaq dédi: "Abduréhim ötkürni tonutush dégenlik Uyghurlarning krizisini tonutush dégenliktur. Tekitlep ötüshke tégishlik yéri shuki, ashundaq qiyinchiliq mezgillerdimu ötkür ependi yézishtin toxtap qalmidi, xelqige bibaha eserler qaldurup ketti. Hazirqi künimizde uning eserliri Uyghur xelqige ümid béridighan, özige bolghan ishenchini ashuridighan, dunyada Uyghur kültürini namayan qilalighudek derijidiki ésil eserlerdur. Ötkür ependi alim, yazghuchi, tetqiqatchi we yene terjiman. Biz uni türkiyede we türk dunyasida tonutushni meqset qilduq".

2015-Yili 18-dékabir küni türkiyening paytexti enqerediki ghazi uniwérsitétida meshhur sha'ir abduréhim ötkürning wapat bolghanliqining 20-yilliqi munasiwiti bilen xelq'ara Uyghur tetqiqati ilmiy muhakime yighini uyushturulghanidi. Bu yighinni uyushturghan abdurehim ötkürning hayati we eserliri heqqide nurghun tetqiqatlarni qilghan türkiye ghazi uniwérsitéti edebiyat fakultéti qedimki türk tili bölümining mudiri, türkshunasliq tetqiqat merkizining bashliqi proféssor hülya chen'gel xanim höjjetlik filimda, abduréhim ötkürning "Iz" shé'irini hayajan ichide déklamatsiye qilip, "Iz" heqqide mundaq deydu: "Atlirimiz oruq bolsimu bu karwan, Uyghur karwini, türk karwini dawam qilidu. Bu izni balilirimiz yaki newrilirimiz bir küni tapidu".

Zulhayat ötkür xanim dadisining, "Iz" romani neshrdin chiqqandin kéyin oqurmenlerdin nurghun xet-cheklerni tapshuruwalghanliqi, buning ichide dadisigha eng tesir qilghanliri yashlardin, kichik oqughuchi balilardin kélidighan xetler bolidighanliqini éytti.

Yaqup ömer'oghli ötkür ependining "Iz" shé'irini misal qilip turup mundaq dédi: "Chölde izlarni tépish tes, da'im shamal-boran chiqip turidu. Lékin bu izlarni yoqitip qoymasliq kérek. Ishinimenki Uyghurlar ötkürning éytqinidek ézip qalmay, özlirining tarixini boylap mangidu".

Merhum abduréhim tileshüp ötkür ependi 1923-yili qumulda sodiger a'iliside dunyagha kelgen. Baliliq mezgilining bir qismini uchturpanda ötküzgen. 1936-Yilidin 1942-yilighiche ürümchide oqughan. U 1943-yilidin 1945-yilighiche shéng shisey türmiside iztirap chekken bolsa, xitay kommunistliri Uyghur diyarini idare qilghan 1949-yilidin kéyin taki1970-yillarning axirlirighiche siyasiy réjim, türme, emgek bilen özgertish meydanlirida azab chekken, 1970-yillarning axirliridin bashlap Uyghur aptonom rayonluq ijtima'iy penler akadémiyisining aliy tetqiqatchisi bolup ishligen. Abdurehim ötkür Uyghur hazirqi zaman tarixida eng köp oqulghanliqi qeyt qilinidighan "Iz", "Oyghan'ghan zémin" qatarliq nadir tarixiy romanlarni, "Ömür menzilliri" namliq shé'irlar toplamlirini öz xelqige sun'ghan. U 1995-yili 10-ayning 5-küni késel sewebi bilen ürümchide elemdin ötken. Uning romanliri we shé'irliri dunyadiki bir qanche chong tillargha terjime qilinip tarqitilghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet