Атақлиқ язғучи абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” романи кирил йезиқида йоруқ көрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-12-07
Share
Атақлиқ язғучи абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” романи кирил йезиқида йоруқ көрди Атақлиқ язғучи абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” романиниң кирил йезиқидики нусхисиниң муқависи.
RFA/Oyghan

Мәлумки, узун әсирлик уйғур әдәбиятиниң көплигән атақлиқ вәкиллири уйғур елидә яшап, иҗат етиватиду. Лекин кейинки йилларда хитай һакимийити уйғурларниң тилиға, тарихиға, әдәбиятиға, мәдәнийитигә, сәнитигә, диний етиқадиға, күндилик турмушиға һәртәрәплимә һуҗум қилип, уйғурларни милләт сүпитидә йоқ қилиш һәрикитини йүргүзүватмақта. Бу һәқтә дуня аммиви ахбарат васитилиридә давамлиқ ейтилип кәлмәктә. Шуниңдәк америка башлиқ ғәрб дөләтлири, хәлқара һоқуқ қоғдаш тәшкилатлири, дөләт вә җамаәт әрбаблири, зиялийлар хитайниң бу сияситини “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилмақта. Уйғурлар үчүн әнә шундақ еғир бир пәйттә қазақистандики уйғурлар өзлириниң атақлиқ язғучилириниң әсәрлирини қайта нәшр қилиш ишлирини давам қилип кәлмәктә. Йеқинда алмутадики “интизар” нәшриятида тонулған уйғур шаири вә язғучиси абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” намлиқ романиниң иккинчи китаби 500 тираж билән йоруқ көрди. Китаб “интизар” журналиниң хадимлири тәрипидин тәйярланди.

Абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” романиниң чүшәндүрүш қисмида мундақ дейилгән: “уйғур хәлқиниң сөйүмлүк пәрзәнти, истедатлиқ шаир вә әдиб абдуреһим өткүрниң қәлимигә мәнсуп ‛ойғанған земин‚ романи тарихий вәтинимиздә 33 йил муқәддәм йоруқ көргән болсиму, бу нөвәт кирил йезиқида тунҗи қетим нәшр қилинмақта. Хәлқимиз тарихидики муһим бир дәврниң вәқәлиригә беғишланғини үчүн хәлқ арисиға кәң тарилип, уйғур әдәбиятиниң хәзинисигә қошулған надир әсәрләр тәкчисидин орун алған мәзкур әсәр билән тонушқан китабханлиримиз үчүнму бибаһа мәниви озуқ болуп қалғуси.”

Биз мәзкур китабни нәшргә тәйярлиған атақлиқ шаир, “интизар” журнилиниң баш муһәррири абдуғопур қутлуқоф әпәндини зиярәт қилдуқ. У һазирқи пәйттә мәшһур уйғур шаири абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” романиниң нәшрдин чиққанлиқини алаһидә тәкитлиди. У буниңдин икки ай илгири униң 1-китабини чиқирип, қазақистан тәвәсидики уйғур қериндашларға таратқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “бу йәрдики мәқсәт худди “қуран кәрим” вә муһәммәд әләйһиссаламниң һәдислиридәк һәр бир уйғурниң өйиниң тәкчисидә турушқа тегишлик, билишкә тегишлик китабларни чиқиришни мәқсәт қиливедуқ. Улар уйғур елидә нәшр қилинған болсиму, кейин көйдүрүлүп кәтти, йоқалди. Һазир у яқта уйғурниң өйидә бу китаблар қалмиди. Шундақ бир пәйттә биз буни қериндаш қазақ елидә чиқардуқ.”

Абдуғопур қутлуқоф буниң алдида әһәт шакирофниң “сәрсанә роһ” намлиқ романини йоруққа чиқарғанда униң китабхан тәрипидин яхши қарши елинғанлиқини, шуниңдин кейин башқиму китабларни қайта нәшр қилишқа киришкәнликини билдүрди вә пүткүл уйғур җамаитигә мураҗиәт қилди.

Игилишимизчә, абдуреһим өткүр 1923-йили уйғур елиниң қумул шәһиридә оттура һал тиҗарәтчи аилисидә туғулған. 1934-Йили башланғуч мәктәптә пәнний билим алғандин кейин у 1936-йили үрүмчигә оқушқа әвәтилиду. У үрүмчидики 1-гимназийәдә 1939-йилғичә оқуп, андин шинҗаң институтиға чүшиду вә 1942-йили униң педагогика факултетини әла баһалар билән тамамлайду. Гоминдаң һакимийитигә қарши миллий азадлиқ һәрикити әвҗ алғанда абдуреһим өткүр өзи ишләватқан қизлар оттура мәктипидә оқуғучиларни вәтәнпәрвәрлик вә әркинлик роһида тәрбийәләшкә күч салиду. Шуниң үчүн у 1944-йили қолға елинип, түрмигә ташлиниду.

Радийомиз зияритини қобул қилған әдәбиятшунас, филологийә пәнлириниң намзат доктори һакимҗан һәмрайеф әпәнди абдуреһим өткүр охшаш талантлиқ язғучилар иҗадийитини қазақистанлиқ китабханларниң қизиқип оқуйдиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “тарихий вәтинимиздә кейинки йилларда йүз бәргән вәқәләр сәвәбидин көплигән классик дурданилиримиз йоқап кәтти вә йоқап кетишниң алдида туриду. Шундақ бир вақитта абдуғопур қутлуқоф охшаш милләтпәрвәр шаир акилиримиз өзлириниң қиммәт вақтини аҗритип, у яқта чиққан әдәбий әсәрләрни кирил йезиқиға ағдуруп, нәшр қилишни йолға қойди. Бу, әлвәттә, җапалиқ, әмма интайин алийҗанаб иш. Чүнки бу йәрдики аһалә асасий җәһәттин кирил йезиқини тонуғанлиқтин улар шу йезиқтики китабларни күтиду, әлвәттә. Абдуреһим өткүрниң ‛из‚, ‛ойғанған земин‚ романлири бу, әлвәттә, хәлқимизниң өчмәс тарих сәһипилирини йорутидиған, бүгүнму китабханлиримизни вәтәнпәрвәрликкә, әркинликкә үндәйдиған өлмәс әсәрләрдур”.

Абдуреһим өткүр 1944-йили партлиған үч вилайәт инқилабиниң бесими астида 1945-йили түрмидин чиқип, нәшрият орунлирида тәһрирлик хизмити билән шуғуллиниду. 1946-Йили шаирниң “йүрәк муңлири” намлиқ тунҗи шеирлар топлими нәшр қилиниду. 1949-Йилдин башлап шаир асасән тәрҗиманлиқ, тәтқиқатчилиқ, алий оқуш орунлирида оқутқучилиқ паалийити, шундақла чәтәл тиллирини вә әдәбиятини өгиниш билән шуғулланған. Әдиб 1979-йилдин 1984-йилғичә болған арилиқта уйғур классик әдәбиятини тәтқиқ қилиш билән шуғуллиниду. язғучиниң “из”, “ойғанған зәмин” намлиқ тарихий романлири уйғур елидила әмәс, бәлки муһаҗирәттә яшаватқан уйғурлар ичидиму зор инкасқа игә болған. Мәшһур алим, шаир вә язғучи, тәрҗиман абдуреһим өткүр 1995-йили 72 йешида һаяттин өтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт