Ataqliq yazghuchi abduréhim ötkürning “Oyghan'ghan zémin” romani kiril yéziqida yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021.12.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ataqliq yazghuchi abduréhim ötkürning “Oyghan'ghan zémin” romani kiril yéziqida yoruq kördi Ataqliq yazghuchi abduréhim ötkürning “Oyghan'ghan zémin” romanining kiril yéziqidiki nusxisining muqawisi.
RFA/Oyghan

Melumki, uzun esirlik Uyghur edebiyatining köpligen ataqliq wekilliri Uyghur élide yashap, ijat étiwatidu. Lékin kéyinki yillarda xitay hakimiyiti Uyghurlarning tiligha, tarixigha, edebiyatigha, medeniyitige, sen'itige, diniy étiqadigha, kündilik turmushigha hertereplime hujum qilip, Uyghurlarni millet süpitide yoq qilish herikitini yürgüzüwatmaqta. Bu heqte dunya ammiwi axbarat wasitiliride dawamliq éytilip kelmekte. Shuningdek amérika bashliq gherb döletliri, xelq'ara hoquq qoghdash teshkilatliri, dölet we jama'et erbabliri, ziyaliylar xitayning bu siyasitini “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilmaqta. Uyghurlar üchün ene shundaq éghir bir peytte qazaqistandiki Uyghurlar özlirining ataqliq yazghuchilirining eserlirini qayta neshr qilish ishlirini dawam qilip kelmekte. Yéqinda almutadiki “Intizar” neshriyatida tonulghan Uyghur sha'iri we yazghuchisi abduréhim ötkürning “Oyghan'ghan zémin” namliq romanining ikkinchi kitabi 500 tirazh bilen yoruq kördi. Kitab “Intizar” zhurnalining xadimliri teripidin teyyarlandi.

Abduréhim ötkürning “Oyghan'ghan zémin” romanining chüshendürüsh qismida mundaq déyilgen: “Uyghur xelqining söyümlük perzenti, istédatliq sha'ir we edib abduréhim ötkürning qelimige mensup ‛oyghan'ghan zémin‚ romani tarixiy wetinimizde 33 yil muqeddem yoruq körgen bolsimu, bu nöwet kiril yéziqida tunji qétim neshr qilinmaqta. Xelqimiz tarixidiki muhim bir dewrning weqelirige béghishlan'ghini üchün xelq arisigha keng tarilip, Uyghur edebiyatining xezinisige qoshulghan nadir eserler tekchisidin orun alghan mezkur eser bilen tonushqan kitabxanlirimiz üchünmu bibaha meniwi ozuq bolup qalghusi.”

Biz mezkur kitabni neshrge teyyarlighan ataqliq sha'ir, “Intizar” zhurnilining bash muherriri abdughopur qutluqof ependini ziyaret qilduq. U hazirqi peytte meshhur Uyghur sha'iri abduréhim ötkürning “Oyghan'ghan zémin” romanining neshrdin chiqqanliqini alahide tekitlidi. U buningdin ikki ay ilgiri uning 1-kitabini chiqirip, qazaqistan tewesidiki Uyghur qérindashlargha taratqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Bu yerdiki meqset xuddi “Qur'an kerim” we muhemmed eleyhissalamning hedisliridek her bir Uyghurning öyining tekchiside turushqa tégishlik, bilishke tégishlik kitablarni chiqirishni meqset qiliwéduq. Ular Uyghur élide neshr qilin'ghan bolsimu, kéyin köydürülüp ketti, yoqaldi. Hazir u yaqta Uyghurning öyide bu kitablar qalmidi. Shundaq bir peytte biz buni qérindash qazaq élide chiqarduq.”

Abdughopur qutluqof buning aldida ehet shakirofning “Sersane roh” namliq romanini yoruqqa chiqarghanda uning kitabxan teripidin yaxshi qarshi élin'ghanliqini, shuningdin kéyin bashqimu kitablarni qayta neshr qilishqa kirishkenlikini bildürdi we pütkül Uyghur jama'itige muraji'et qildi.

Igilishimizche, abduréhim ötkür 1923-yili Uyghur élining qumul shehiride ottura hal tijaretchi a'iliside tughulghan. 1934-Yili bashlan'ghuch mektepte penniy bilim alghandin kéyin u 1936-yili ürümchige oqushqa ewetilidu. U ürümchidiki 1-gimnaziyede 1939-yilghiche oqup, andin shinjang institutigha chüshidu we 1942-yili uning pédagogika fakultétini ela bahalar bilen tamamlaydu. Gomindang hakimiyitige qarshi milliy azadliq herikiti ewj alghanda abduréhim ötkür özi ishlewatqan qizlar ottura mektipide oqughuchilarni wetenperwerlik we erkinlik rohida terbiyeleshke küch salidu. Shuning üchün u 1944-yili qolgha élinip, türmige tashlinidu.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan edebiyatshunas, filologiye penlirining namzat doktori hakimjan hemrayéf ependi abduréhim ötkür oxshash talantliq yazghuchilar ijadiyitini qazaqistanliq kitabxanlarning qiziqip oquydighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Tarixiy wetinimizde kéyinki yillarda yüz bergen weqeler sewebidin köpligen klassik durdanilirimiz yoqap ketti we yoqap kétishning aldida turidu. Shundaq bir waqitta abdughopur qutluqof oxshash milletperwer sha'ir akilirimiz özlirining qimmet waqtini ajritip, u yaqta chiqqan edebiy eserlerni kiril yéziqigha aghdurup, neshr qilishni yolgha qoydi. Bu, elwette, japaliq, emma intayin aliyjanab ish. Chünki bu yerdiki ahale asasiy jehettin kiril yéziqini tonughanliqtin ular shu yéziqtiki kitablarni kütidu, elwette. Abduréhim ötkürning ‛iz‚, ‛oyghan'ghan zémin‚ romanliri bu, elwette, xelqimizning öchmes tarix sehipilirini yorutidighan, bügünmu kitabxanlirimizni wetenperwerlikke, erkinlikke ündeydighan ölmes eserlerdur”.

Abduréhim ötkür 1944-yili partlighan üch wilayet inqilabining bésimi astida 1945-yili türmidin chiqip, neshriyat orunlirida tehrirlik xizmiti bilen shughullinidu. 1946-Yili sha'irning “Yürek mungliri” namliq tunji shé'irlar toplimi neshr qilinidu. 1949-Yildin bashlap sha'ir asasen terjimanliq, tetqiqatchiliq, aliy oqush orunlirida oqutquchiliq pa'aliyiti, shundaqla chet'el tillirini we edebiyatini öginish bilen shughullan'ghan. Edib 1979-yildin 1984-yilghiche bolghan ariliqta Uyghur klassik edebiyatini tetqiq qilish bilen shughullinidu. Yazghuchining “Iz”, “Oyghan'ghan zemin” namliq tarixiy romanliri Uyghur élidila emes, belki muhajirette yashawatqan Uyghurlar ichidimu zor inkasqa ige bolghan. Meshhur alim, sha'ir we yazghuchi, terjiman abduréhim ötkür 1995-yili 72 yéshida hayattin ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet