Enqerede sha'ir abdushükür muhemmetning turkche shé'irliri toplimi tonushturuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-11-02
Share
Enqerede sha'ir abdushükür muhemmetning turkche shé'irliri toplimi tonushturuldi Sha'ir abdushükür muhemmet özige béghishlap ötküzülgen shé'ir kéchilikide sözlimekte. 2021-Yili 30-öktebir, enqere, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Shiwétsiyede turuwatqan Uyghur ziyaliysi sha'ir abdushükür muhemmetning “Sessizligin hékayisi” yeni “Jimjitliqning hékayisi” namliq shé'irlar toplimi 5-may küni türk oqurmenliri bilen yüz körüshkenidi. Bu munasiwet bilen 10-ayning 30-küni türkiyening paytexti enqerede sha'ir abdushükür muhemmetke béghishlap shé'ir kéchisi ötküzüldi. Mezkur pa'aliyetni uyushturghan türk ojaqliri teshkilati re'isi, xajettepe uniwérsitéti tarix penliri proféssori mehmet öz ependi yighilishta söz qilip, xitayning hazir sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqini, Uyghur tilida edebiy ijadiyetni chekligenlikini bundaq bir weziyette chet'elde élip bériliwatqan edebiy ijadiyetning zor ehmiyetke ige ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Sherqiy 21-esirde adem qélipidin chiqqan irqiy qirghinchiliq élip bériliwatidu. Biz burundin tartip sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüp kéliwatimiz. Ilim ademliri, sen'etchiler, tepekkur qilghan kishilerni xitay térrorchi élan qiliwatidu, köp sanda Uyghur ilim adimi türmide, jaza lagérlirida, men bu mesilini hemme yerde otturigha qoyushqa tirishiwatimen, dawamliq bu heqte pa'aliyet ötküzüwatimiz. Bizning türk ojaqliri teshkilatining türkiyening her qaysi jaylirida 90 etrapida shöbimiz bar. Bu shöbilirimizmu izchil halda Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida pa'aliyetler élip barmaqta. Bügün bu yerde shiwétsiyede turuwatqan sha'ir abdushükür muhemmet ependining ‛jimjitliqning hékayisi‚ namliq shé'irlar toplimini tonushturulmaqchi, shundaqla Uyghur naxsha ussulliridin örnekler körimiz. Bularning hemmisi bir milletning mewjudiyitini qoghdap qélish üchün intayin muhim, bularmu sherqiy türkistan dewasining bir qismi dep oylaymen”.

Sha'ir abdushükür muhemmetke béghishlap ötküzülgen shé'ir kéchilikide xajettepe uniwérsitéti tarix penliri proféssori mehmet öz ependi sözlimekte. 2021-Yili 30-öktebir, enqere, türkiye.
Sha'ir abdushükür muhemmetke béghishlap ötküzülgen shé'ir kéchilikide xajettepe uniwérsitéti tarix penliri proféssori mehmet öz ependi sözlimekte. 2021-Yili 30-öktebir, enqere, türkiye.

Shé'ir kéchiside aldi bilen kitabni türkchige terjime qilghan amine wahit xanim sha'ir abdushükür muhemmetning ijadiy pa'aliyetliri toghrisida qisqiche melumat bergendin kéyin, enqerediki “Omja” neshriyati teripidin neshr qilin'ghan kitabni tonushturup ötti. U, mezkur 97 betlik kitabqa abdushükür muhemmedning2015-yilidin tartip yazghan 75 shé'iri tallap kirgüzülgenlikini, bu shé'irlarda asasliqi weten'ge bolghan séghinish, Uyghur milliti tartiwatqan derd-elemler we milletning teqdiri heqqidiki mezmunlarning eks ettürülgenlikini tekitlidi. U, yene mundaq dédi: “Biz hazirghiche wapat bolghan sha'ir we yazghuchilarning ijadiyitini bahalap, ular toghrisida ilmiy muhakime yighinlirini échip, ularning eserlirini tetqiq qilip bügün'giche kelduq. Abdushükür muhemmet ependi bügünki dewrdiki bizge miras qalghan nahayiti az sandiki edebiy ijadiyet bilen shughulliniwatqan hem sha'ir, yazghuchi we tetqiqatchilirimizdin biri hésablinidu. Abdushükür muhemmet ependi wetende birge xizmet qilghan ziyaliylar, yazghuchilarning hemmisi dégüdek turme we lagérlargha tashliniptu. Ular edebiy ijadiyet bilen shughullinish bu yaqta tursun, ularning burun yazghan eserlirini qoghdap qélishmu mumkin bolmaywatidu. Bu nuqtidin élip éytqanda hazir hemmimiz Uyghur dewasi üchün bir ish qilsaq dewatimiz. Beziler siyasiy pa'aliyet qiliwatidu, beziler Uyghur tilini qoghdap qélish üchün bu xil edebiy ijadiyetler bilen shughulliniwatidu. Menche bu xil edebiy ijadiyetmu sherqiy türkistan dewasining muhim bir qismidur”.

Sha'ir abdushükür muhemmetke béghishlap ötküzülgen shé'ir kéchilikide  orunlan'ghan Uyghurche naxsha, saz programmiliridin körünüsh. 2021-Yili 30-öktebir, enqere, türkiye.
Sha'ir abdushükür muhemmetke béghishlap ötküzülgen shé'ir kéchilikide orunlan'ghan Uyghurche naxsha, saz programmiliridin körünüsh. 2021-Yili 30-öktebir, enqere, türkiye.

Amine wahit xanim sözide muhemmet ependining edebiy ijadiyetliri toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Abdushükür muhemmetning wetendiki waqtida ‛tarim, tengritagh, xitay musulmanliri, ürümchi kechlik géziti, ishchilar waqit géziti, shinjang yashliri‚ qatarliq tonulghan bezi gézit-zhurnallarda 350 parchidin artuq shé'iri, 40 parchidin artuq ilmiy maqalisi we 20 parchidin artuq hékayisi élan qilin'ghan. Buningdin sirt abdushükür muhemmet ependi yaponiyelik nobél mukapatigha érishken dangliq yazghuchi kawobati yasoraning ‛uyqudiki sahibjamal‚ namliq romanini Uyghur tiligha terjime qilip neshr qildurghan. ‛anamning eslimisi‚ namliq bir maqaliler toplimi, ‛sersan roh‚ namliq shé'irlar toplimi, dangliq naxshichi muzikant küresh kösenning hayati bayan qilin'ghan ‛küresh ölmeydu‚ namliq kitabi, 20-esirdiki muhim inqilabchi muhemmet'imin bughraning xanimi amine bughraning hayati bayan qilin'ghan ‛tarix untup ketken ayal‚ namliq kitabi neshr qilindi. Bulardin sirt wetende tutqundiki sha'irlarning shé'irliridin tallap shiwétchige terjime qilip ‛kéche‚ namidiki kitabini neshr qildurdi. Bulardin sirt ‛tilsiz qushlar‚ namliq kitab bilen ezerbeyjanda neshr qilin'ghan ‛türk dunyasi sha'irliri‚ namliq kitablardimu abdushükür ependining shé'irliri orun aldi. Mana emdi bügün bu yerde biz tonushturuwatqan ‛jimjitliqning hékayisi‚ namliq kitabi tunji qétim türk tiligha terjime qilin'ghan kitabi hésablinidu. Abdushükür muhemmet hazir dunya Uyghur yazghuchilar uyushmsining bash katipi, shiwétsiye yazghuchilar uyushmisining ezasidur”.

Kéyin, abdushükür ependi yighinda söz qilip, özining edebiy ijadiyetliri toghrisida qisqiche melumat bergendin kéyin mezkur kitabta orun alghan shé'irlarning asasiy mezmuni toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Méning shé'irlirimmu Uyghur shé'iriyitining bir parchisi hésablinidu. Méning shé'irlirimda némiler ipadilen'gen? némiler eks ettürülgen? dégende wetende yazghan shé'irlirimda ijtima'iy turmush, söygü we muhebbet bayan qilin'ghanidi. Chet'elge chiqqandin kéyinki shé'irlirimda bolsa hesret, séghinish eks ettürülgen. Yeni hesret déginimizde weten'ge bolghan hesret, weten'ge bolghan séghinish. Shé'irlim hemde bir intilish, uningdin bashqa könglimizdiki wetenning obrazi, ata-anilirimgha bolghan söygü qatarliq keng hés tuyghulargha merkezleshken”.

Sha'ir abdushükür muhemmet ependi 2017-yilidin kéyin yazghan shé'irlirining asasiy mezmuni toghrisida toxtilip mundaq dédi: “2017-Yilidin kéyin yazghan shé'irlirimda bolsa, wetinimizde hazir yüz bériwatqan ijtima'iy, siyasiy zulum we xelqimizning rohiy haletliri, bizning ichimizdin qaynap chiqiwatqan ghezep-nepret qatarliq mezmunlar asasiy salmaqni igileydu”.

Kéyin yene abdushükür muhemmet ependi “Jimjitliqning hékayisi” namliq shé'irlar toplimidiki shé'irlardin tallap déklamatsiye qilip berdi. Arqidin istanbuldin kelgen Uyghur yash ötkür bilen qahar “Dil küyi, körkem tengritagh” namliq muzikini tembür we dap bilen orunlap berdi. Eng axirida qahar “Petnus ussulini” orunlidi.

Abdushükür muhemmet ependi1967-yili kuchada dunyagha kelgen. Baliliq chaghlirini ghuljining künes nahiyeside ötküzgendin kéyin, 1982-yili ata-aniliri bilen birlikte kuchagha qaytqan. Toluq ottura mektepni püttürgendin kéyin qeshqer pédagogika uniwérsitéti edebiyat kespide oqughan 2003. -Yili shiwétsiyege chiqquche ürümchide 13 yil oqutquchiliq qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet