Naxsha cholpini ablajan awutqa erkinlik telep qilish sadaliri kücheymekte

Muxbirimiz gülchéhre
2022.12.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ablajan-awut-ayup.jpg Moda éqim naxsha cholpini ablajan awut ayup.
Social Media

“Kishilik hoquq qoghdighuchilar uchur merkizi” ning xitaydiki ichki menbesi arqiliq igiligen uchurigha asasen, 12-ayning 2-küni tarqatqan xewirige qarighanda, Uyghur naxshichisi ablajan awut ayup 11 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Mezkür organning xitaydin kelgen ispatliq uchurgha asasen bergen xewiride körsitilishiche, ablajan awut ayup xoten sheherlik xelq sot mehkimisi teripidin, 2018-yili 12-ayda 11yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Xewerde yene uning bu qeder éghir jazagha uchrishi uning Uyghur medeniyitini teshwiq qilghanliqi hemde en'gliye BBC xewer torining ziyaritini qobul qilghanliqi qatarliqlar seweb bolghanliqi tilgha élin'ghan.

Nöwette bu xewer chet'ellerdiki tiwitér, instgram, feysébok qatarliq nurghun ijdima'iy taratqularda ghulghula we déqqet qozghawatqan témigha aylandi. Kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, Uyghurlar we sen'etkarlar qatarliq oxshimighan gurupilar ijtima'iy taratqularda bu xewerni hembehrlep, “Ablajan awut ayupqa erkinlik!” dégen sadalar barghanche kücheymekte.

Xitayning Uyghur diyarida dawamlishiwatqan qattiq uchur kontrolluq seweblik ablajan awutning qachan sotlan'ghanliqi we néme sewebtin qanche yil késiwétilgenliki, hemde uning jaza mudditini qaysi türmide ötewatqanliqi qatarliq ehwallarni biwasite éniqlash mumkin bolmay kelmekte. Biz, bu ehwallarni ürümchi, xoten qatarliq jaylargha téléfon qilip delilleshke tirishqan bolsaqmu imkaniyet bolmidi. Xitay hökümitimu ablajanning ehwaligha a'it héchqandaq bildürüsh élan qilmay kelmekte.

Uyghur rayonidiki moda éqim naxsha cholpini ablajan awut ayup yéza-kentlerge chüshüp naxsha éytip, ösmürlerning qelbidin chongqur orun alghan.
Uyghur rayonidiki moda éqim naxsha cholpini ablajan awut ayup yéza-kentlerge chüshüp naxsha éytip, ösmürlerning qelbidin chongqur orun alghan.
Social Media

Emma, 2018-yili 5-ayda radiyomiz ablajan awutning 2017-yili dékabirda bir qétim tutulup, qoyup bérilgendin kéyin uning yene xoten wilayetlik jama'et xewpsizlik da'iriliri teripidin 2018-yili 2-ayning 15-küni qayta tutup kétilip, yurti xotenning guma nahiyesidiki qayta terbiyelesh lagérigha ewetilgenlikini delilligenidi.

1984-Yili xoten wilayitining guma nahiyesi sanju yézisida bir déhqan a'iliside dunyagha kelgen ablajan awutning toluq ismi-familisi ablajan awut ayup bolup, u, 2010-yillarda yash ösmürler yaqturidighan jushqun we janliq ritimliq naxshiliri bilen ösmürlerning qelbidiki cholpan'gha we dostigha aylan'ghanidi. U, Uyghurche, xitayche we in'glizche naxshilarni éytalaydu. Uning naxshiliri Uyghur diyarila emes, hetta xitay ichidimu alqishqa érishkendin bashqa, hetta chet'ellerdiki taratqulardimu tarqitilip belgilik tesir qozghighanidi.

Ablajan özining moda éqim naxshilirining köp qismini Uyghur klassik ahanglirini yéngi éqimgha maslashturush arqiliq ijad qilghan bolup, melum bolushiche u, 400din artuq naxsha yazghan.

Ablajan 2010-yili 1-aydiki “Meshrep konsérti” da özining “Meshrep nawasi” namliq naxshisi bilen tunji qétim meydan'gha chiqqan. “Meshrep nawasi” in'gliz we xitay tillirida qayta tarqitilghan bolup, bu, uning wekil xaraktérlik naxshilirining birige aylan'ghanidi. U, 2011-yili 7-ayning 10-küni özining tunji plastinkisi “Bashlamduq” ni élan qildi. Uning mezkur tunji plastinkisi 100 ming parchidin artuq sétilghaniken.

Ablajan yéngi közge körünüshke bashlighan shu chaghlarda, uning neq meydan naxsha kéchilikliride köp qétim uning bilen hemkarlashqan shinjang téléwiziye istansisining sabiq muzika tehriri we muzika rézhissori rida ablimit ependi kanadadin ziyaritimizni qobul qilip, ablajanning Uyghur ösmürliri eng qizghin egeshken we Uyghurlarning “Justin bibéri”, “Maykol jéksoni” dep teriplen'gen örnek cholpini bolup qalghanliqini bildürdi.

Moda éqim naxsha cholpini ablajan awut ayup.

Ablajan awut, xitay hökümiti Uyghur diyarida Uyghur serxillirini nishan qilip chong tutqunni bashlighan, weziyet jiddiyleshken bir mezgilde, yeni 2017-yili 3-ayning 17-küni BBC xewerler torining ziyaritini qobul qilip, ziyaret jeryanida özining xitay we Uyghurlar otturisida köwrüklük rol oynash arzusini otturigha qoyghan.

U yene, 5 yil ilgiri shinjang téléwiziyesi “Tengritagh sen'iti” programmisining mexsus ziyaritide, özining eng chong arzusining dunyadiki erkin dölet amérikagha bérish ikenlikini bayan qilghan.

Ablajan awut xéli burunla amérika we bashqa chet'el metbu'atlirining diqqitini tartqanidi.

2014-Yili “Dewr” zhurnilida ablajanning Uyghur moda éqim naxsha cholpini ikenliki, uning cholpan bolup közge körünüshi jeryanida musheqqetlik uzun musapini bésip ötkenliki shundaqla yene Uyghur bolghanliqi üchün siyasiy sezgürlük seweblik riqabetlerge uchrawatqanliqi tonushturulghan.

“Dewr” zhurnili maqaliside ablajanning 2014-yili 7-ayning 31-küni ürümchide ötküzülmekchi bolghan neq meydan téléwiziye konsértining bashlinishtin bir sa'et burun tuyuqsiz emeldin qaldurulushidin kéyin uning mestanilirining qattiq ümidsizlen'genliki éytilghan. Mezkur maqalide yene da'irilerning gerche konsértni emeldin qaldurushqa téxnikiliq mesililer barliqini seweb qilip körsetken bolsimu, emma konsért teshkilligüchi ezalarning buning siyasiy sezgürlük sewebidin bolushi mumkinlikini étirap qilghanliqi tilgha élin'ghan.

Amérikaliq Uyghurshunas, doktor derrén baylér ependi ablajanning tutqun qilinip, 11 yil késilgenlikini anglap, uning bu échinishliq teqdiridin bekmu endishe qiliwatqanliqini bildürdi. U, ablajanning Uyghur yashlirining qelbidin orun alghan yétekchige aylinishi we uning küchlük milletperwerliki, Uyghurluqtin pexirlinish tuyghusi uni xitay hökümitining nishanigha aylandurghan bolushi mumkinlikini otturigha qoyup mundaq dédi: “Ablajanning néme üchün xitayning jazalash nishanigha aylinip qalghanliqining sewebi éniq bolmisimu, emma omumen éytqanda u Uyghur jem'iyitidiki yéteklesh küchige ige tesirchan bir cholpan idi. Men uning bilen 2015-yili körüshkende u özining naxshilirigha yashlarning mestane bolghanliqining sewebini bilmisimu hemme Uyghur balilirining özining ismini bilidighanliqidin xushal idi. U, özining Uyghurluqidin bekmu pexirlinetti. U, namrat jayda tughulup ösken Uyghur bolush süpiti bilen muweppeqiyet qazinip we zamaniwi Uyghur cholpinigha aylinishtek hayat tejribisi bilen Uyghur ewladlirigha xitay teripidin bérilgen cheklik shara'itta qandaq qilip özlirining kelgüsini yaritish ümidi élip kelgen simwoli bolghanidi. U, özining milliy medeniyitini qedirligenliki üchün, millitige bolghan sadaqitini naxsha qilip éytqanliqi üchün xitay hökümitining neziride xeterlik adem sanalghan. U, bir ajayip talantliq Uyghur yash idi”.

Derrén baylér öziningmu ablajan naxshilirining mestanisi ikenlikini mundaq ipadilidi: “Uning bilen paranglashqinimda u manga özining moda éqim naxshichisi bolushida, uning ösmürlük waqitliridiki qelbidin orun alghan dunyawi moda éqim naxsha cholpini maykél jéksonning uslubidin ilham alghanliqini éytqanidi. Uning Uyghur diyaridiki xotenning shundaq yiraq bir yézisidin özlükidin öginip we takamulliship bir cholpan bolup yétiship chiqishi heqiqetenmu qaltis ish. U, özining Uyghurlargha xas muzika ritimini yershari moda éqim uslubigha birleshtürgen yéqimliq naxshiliri bilen heweskarlarni mehliya qildi. Uning naxshiliri shundaq tesirchan bolup, seherde bir anglisingiz kün boyi quliqingizning tüwide yangraydu, uning naxshiliri asan untulmaydighan jelp qilish küchige ige”.

Xitay taratqulirida moda éqim naxsha cholpini ablajan awut “Yéngi ewlad Uyghur sen'etkari” dep teriplen'gen bolup, uning yéngiche dewrge xas alahide obrazi nurghun yerlik markilargha obraz elchisi bolghan. Ablajan 2016-yili Marrybrown Sdn Bhd malaysiya téz tamaqxanisining xitaydiki marka elchisi bolghaniken.

Melum bolushiche mezkur Uyghur naxsha cholpini kespiy hayatida nurghun konsért we bashqa pa'aliyetlerge béghishlan'ghan nurghun ayrim eserlerni élan qilghandin sirt, Uyghur medeniyet-sen'et saheside tunji bolup özining xas “Ablajan markiliq medeniyet buyumliri cheklik shirkiti” ni qurghan.

Ablajan eng axirqi qétimliq bir meydan konsértini 2018-yili 2-ayning 13-küni shangxeyde qoyghan. U, ündidar toplirida eng axirqi qétim 2‏-ayning 14‏-küni körün'gen. Uzun ötmey ürümchidiki dölet amanliq saqchiliri teripidin qayta tutup kétilgen we shuningdin kéyin iz-dériki bolmighan.

Firansiyediki Uyghur muzika tetqiqatchisi doktor muqeddes mijit xanim ablajan'gha: “Uyghur muzikisini moda éqimgha maslashturup tereqqiy qildurushta bösüsh xaraktérlik töhpe qoshqan muzikant, Uyghur medeniyitining teshwiqatchisi we teshebbuschisi” dep baha berdi we xitay hökümitining ablajan ayupni qoyup bérishini telep qildi. Doktor muqeddes mijit ablajanning xitay hökümiti teripidin nishan'gha élinip jazalinishining emeliyette xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqining bir qismi ikenlikini otturigha qoydi.

Birqanche heptidin béri muhajirettiki Uyghur ijtima'iy axbarat wasitiliride Uyghur rayonidiki moda éqim naxsha cholpini ablajan awut ayupning 11 hetta 17 yilliq késiwétilgenliki heqqidiki uchurlar taralghandin buyan, ablajan'gha erkinlik tilesh sadaliri, uning naxshiliri bilen teng yangrimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.