Әдәбият ишқидин түрмә камериғичә: кәсипдашлириниң нәзиридики абләт абдурешит бәрқи (2)

Мухбиримиз әзиз
2022.08.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Әдәбият ишқидин түрмә камериғичә: кәсипдашлириниң нәзиридики абләт абдурешит бәрқи (2) Хитай шаир абләт абдурешит бәрқини 13 йиллиқ кәскән
Yettesu

Исраилийәдә икки йил илим тәһсил қилиш җәрянида ‍бөзиниң үрүмчигә, “шинҗаң маарип институти” дики хизмәт орниға қайтидиғанлиқини ядидин чиқармиған абләт абдурешид бәрқиниң һәрқачан уйғурлар һәққидики “сиясий” темиларда еһтиятчанлиқ билән иш көрүшини униң хизмәтдашлири тоғра чүшәнгән. Чүнки улар “сиясийға арилашқан яки сиясий темиларда сөзләп йүргән кишини хитай һөкүмити һуҗум нишани қилиду” дегән чүшәнчини һәрқачан күчкә игә, дәп ойлиған. Әмма абләтниң қайтип кетип тутқунға айлинип кетиши болса хитай һөкүмитиниң нәзиридә “сиясий болмиған” билимлик уйғурниңму охшашла “хәтәрлик” һесаблинидиғанлиқини уларға намаян қилип бәргән. Бу һәқтә сөз болғанда абләтниң исраилийәдики кәсипдашлиридин болған таң дәнхоң мундақ дәйду.

“әмәлийәттә абләт бу хилдики һадисиләргә хели бурунла учриғаникән. Униң ейтип беришичә, униң бир хитай дости бар икән. Абләт бир қетим хизмәт иши билән бейҗиңға барғанда ашу хитай дости уни хели яхши бир мусулманчә ресторанда меһман қилипту. Абләтниң йүзини дәп бу хитай йәнә өзиниң бирнәччә достиниму сорунға чақирғаникән. Шуларниң ичидики хели пул тапқан бир содигәр хитай сорун йерим болғанда ‛қени әмисә, мән маву кавапчи (яңручуән) билән бир қәдәһ соқуштурай! ‚ дәпту. Шуниң билән абләт чачрап туруп: ‛ағзиңға беқип сөзлә! уйғурниң һәммиси кавапчи әмәс. Мән шинҗаң маарип институтиниң оқутқучиси‚ дәпту. Йәнә бир қетим у ичкиригә йиғинға барғанда җеңҗудики меһманхана хадимлири униң кимликини көргәндин кейин униңға ятақ беришни рәт қилипту. У өзиниң алий мәктәп оқутқучиси икәнликини ейтип оқутқучилиқ кинишкилирини көрсәткән болсиму пайдиси болмапту. Шуниң билән у бир кечә йол бойидики орманлиқта түнәп чиқипту. У қайтидиған күниси мән билән хошлишиветип маңа бундин кейинки язмилиримда ундақ өткүр сөзләрни ишләтмәслик тәклипини бәрди. Йәнә бейҗиңға барғанда өсәр (Tsering Woeser) билән көрүшкүси барлиқини, көрүшәлисә униңғиму ‛миллий өчмәнлик‚кә сәвәб болуп қалидиған язмиларни елан қилмаслиқ һәққидә пикир беридиғанлиқини ейтти.”.

Абләт абдурешид бәрқиниң өз шеирида ейтқандәк униң охшимиған шәкилләрдики өзлүк тәсвиридин униң хайфа университетидики оқутқучиси, профессор нимрод баранович абләтни толуқ болмисиму хелила яхши чүшәнгән. Шу сәвәбтинму уларниң охшимиған диний етиқадта болуши вә сиясий җәһәттә бир-биригә дост болмиған дөләтниң пуқралиридин болуши улар оттурисидики достлуққа тәсир йәткүзмигән. Бу һәқтә сөз болғанда дейвид мундақ дәйду. .

“абләтниң йәнә бир алаһидилики униңдики шаирлиқ билән зиялийлиқниң биргәвдилишиши, десәмму болиду. Чүнки бундақ кишиләр адәттә бәк көп әмәс. Йәнә бир җәһәттин униңдики юмур туйғусиниң күчлүклүки түпәйлидин бизниң оттуримизда чоң һаң қалмиған иди. Гәрчә мән бир йәһудий, у бир мусулманлар топидин кәлгән уйғур зиялийси болсиму оттуримизда бәкла йеқин мунасивәт бар иди. Бәлким бизниң қәдимки пәйғәмбәрлиримизниң, мәсилән, ибраһим әләйһиссалам, исһақ әләйһиссалам, яқуб әләйһиссалам қатарлиқларниң охшаш бир киши болуши муһим сәвәб болған болуши мумкин. Шуңа ашу вақитларда биз көп мәсилиләрни сөзлишәттуқ вә көп күлишәттуқ. Шуңа униң мусулман болуши, мениң йәһудий болушум бизниң достлуқимизға қилчиликму тәсир йәткүзмигән. Биз оттура шәрқтики диний тоқунушлар һәққидә тәрәп тутқан һалда зиддийәтлишип қалмиған. Әксичә, биз инсан болушниң һәммидинму әвзәл икәнликини һес қилип йәткән идуқ. Шуңа инсанларға ортақ болған көплигән мәсилиләр биз үчүн диний вә миллий мәсилиләрдинму бәкрәк салмаққа игә иди.”

Дәрвәқә абләт хитайдики бу хил ашкара ирқчилиқ түсини алған һадиисиләрни әйни вақиттила өзиниң бейҗиңда йезилған хитайчә шеирлирида ипадилигән болуп, буниң бир қетим биләнла чәклинип қалмиғанлиқиниму ишарә қилғаниди.

“мән ай далада түнәймән,

Чүнки мән меһманханини аяймән,

Тегип кәтсәм кирликлири көйүп кетәрмиш,

Җүмәклири бузулуп қалармиш.

Айродромда ялаңғидақ меңишимға буйруйду,

Қорқмаймән, чүнки мән ялаңғидақ қой беқип чоң болған,

Гүл-гияһлар ялаңғидақ тапанлиримни әзизләйду,

Маңа ундақ шүбһилик тикилмәңлар,

Мени шинҗаңдин кәлгән дәп,

Палта-пичақлар ашханида қалған,

Сақчиларниң қолидики аптоматлардин,

Көргәнмән һәқиқий қоралниң қандақ болидиғанлиқини.”

Әмма таң дәнхоңниң ейтишичә, абләт өзиниң тәтқиқатини тамамлап исраилийәдин айрилиш алдида қайтип барғандин кейин өзиниң еғир пешкәлликкә учраш еһтимали барлиқини ейтқан. Шундақла буниң бәлким айродромдила йүз бериши мумкинликини, өзиниң шу йәрдила сорақ қилинип еғир думба йейиши мумкинликини әскәрткән. Шуңа таң дәнхоң униң хитай әлчиханисиға берип өзиниң исраилийәдики тәтқиқат ишлириға даир бир язма испат еливалмақчи болғанлиқиға һәйран қалмиған. Бу һәқтә сөз болғанда таң дәнхоң мундақ дәйду.

“бәлким мениң көңлүмни авундуруп қоюшни ойлидиму, билмидим. Абләт шу вақитта йәнә икки йилдин кейин мени вә дейвидни шәрқий түркистанға тәклип қилидиғанлиқини ейтқан. Мән хитай һөкүмитиниң биринчи номурлуқ дүшмәнлиридин турсам мән қандақ хитайға баралайттим? биз шу вақитта бу тоғрисида аз-тола чақчақ қилиштуқ. Әмма мән уйғурлар арисидин чиққан шаир, әдәбиятшунас, доктур, оқутқучи дегәндәк һәммила сүпәтни өзидә муҗәссәмлигән, йәнә келип хитай һөкүмити өзи паспорт бәргән бир уйғур зиялий өз айиғи билән қайтип кәлсә у немә дәп тутқун қилинғудәк, дәп ойлиған идим. Дегәндәк у қайтип аридин узун өтмәй абләтниң ғайиб болғанлиқ хәвирини аңлидим. Кейинчә бир достум униң лагерға елип кетилгәнлики һәққидики ишәнчлик учурни йәткүзди. Аңғичә лагерға қамалған уйғур тутқунларниң ичкири ‍өлкиләргә йөткәп меңилғанлиқи һәққидики хәвәрләр ‍оттуриға чиқти. Шу вақитта абләт мениң көз алдимдин кәтмиди. Даим ‛ашу ичкири өлкиләргә уйғур тутқунларни йөткигән пойизда абләтму бар болғиймиди? уйғур тутқунларни тошуған ашу пойизлар билән әйни вақитта йәһудий тутқунларни йөткигән пойизларниң қандақ пәрқи бар болғийтти?‚ дәп ойлайдиған болуп қалдим. Ойлап көрсәм у пойизларниң бир пәрқи уларниң сүрити болса керәк. Йәһудийлар бесилған пойиз ирғаңлап аста сүрәттә маңғиничә һәммила җайни көмүр исиға толдуруп өткән болса, 21-әсирдә уйғур тутқунлар бесилған пойизлар заманиви пән-техникилар сәпләнгәнликтин пүтүн мусапини йәһудийлардин нәччә һәссә тез тамамлиған. Йәнә ойлап қалимән: ашу пойизларниң пишанисиғиму ‛инақ пойиз‚, ‛гүлләнгән пойиз‚ дегәндәк шоарлар пойиз нами қилип есилғанмиду?”

Абләт абдурешид бәрқиниң миңлиған уйғур зиялийлириға охшаш сиясий бастурушниң қурбанлириға айлинип кәткәнлики һәққидә сөз болғанда дейвид өзиниң буниңдин бәкла ечинидиғанлиқини, шуниңдәк абләтниң вә униңға охшиған милйонлиған кишиләрниң әркинликкә чиқишиға тиләкдаш икәнликини алаһидә тәкитләйду. .

“бу хәвәрни аңлап көңлүм бәкла йерим болди. Уни һелиһәм һаят болсикән, дәп үмид қилимән. Мениң билишимчә абләт роһий җәһәттин хелила пишқан. Шуңа уни һаятла болса лагерлардики тирагедийәгә толған бу қийин күнләрдин өтүп кетәлиши мумкин, дәп ойлаймән. Йәнә бир яқтин әнсирәйдиғиним болса униң юғури қан бесими болғанлиқи ‍үчүн абләт шу вақитлардила һәр күни буниң дорисини йәйтти. Лагерлардики теббий давалаш шараитиниң қандақлиқини биз аңлаватимиз. Шуңа бу җәһәттә мән бәкла әнсирәймән. Әмма бу анчә чоң мәсилә әмәс. Мәсилиниң чоңи абләтниң әркинликидур. У исраилийәдә тәтқиқат билән икки йилни өткүзди. У шу вақитта өзиниң тунҗи қетим һәқиқий әркинликниң қандақ болидиғанлиқини рәсмий көргәнликини сөзләп бәргән. У бу хил әркинликниң тәмини өзиниң вәтинидә әмәс, йирақтики исраилийәдә тетиған икән. Бир қетим у маңа ‛исраилийә пуқралиқидики әрәбләр бәһримән болуватқан әркинликниң бир пирсәнти уйғурларда болған болсиди, улар өзлирини җәннәткә кирип қалғандәк һес қиларкән‚ дегән. Бу йәрдә һечким ‍уни назарәт қилмайду, һечким униңға немини сөзләш яки ойлаш яки йезиш һәққидә агаһландуруш бәрмәйду. Әмди лагерлардики сансизлиған мәҗбурлинишлар һәққидә биз көплигән хәвәрләрни аңлидуқ. Қизил нахшилар, сиясий меңә ююшлар һазир һәммигә мәлум пакитларға айлинип қалди. Шуңа абләтниң тезрәк әркинликкә чиқишини, шуниңдәк лагерларға қамалған барлиқ уйғурларниң һөрлүккә чиқишини тиләймән.”

Кейинчә абләтниң хитайчә елан қилинған бир қисим шеирлирида өз бешиға кәлгән күлпәтниң сәвәби һәққидә хели бурунла ойланғанлиқи әмдиликтә тәхмин қилинишқа башлиди. Шу шеирлириниң биридә абләт “уйғур болуш” ниң хәтири һәққидә алаһидә пуритип өткән иди.

“һәр күни байқаймән,

Түнүгүнгә охшимай қеливатқанлиқимни,

Баралмайдиған йәрлирим хели бар икән,

Дейәлмәйдиған гәплиримму аз әмәскән,

Ишлитәлмәйдиған талантимму хели бар икән.

Һәр күни байқаймән,

Әслидә бу тәққи-турқта туғулмисам боларикән,

Бу тилда сөзлимәйдиған инсан болсам болғаникән,

Бу етиқадтиму болмаслиқим керәк икән.”

Абләт дуч кәлгән қисмәт өз нөвитидә уйғур миллитиниң, җүмлидин уйғур сәрхиллириниң нөвәттә хитай һөкүмити үчүн “дөләтниң дүшмини” қалпиқини кийип қелишидики сәвәбләрни, шуниңдәк хитай һөкүмитиниң “сиясий” болған уйғурларнила әмәс, әксичә “сиясийдин халий” болған уйғурларниму охшашла йоқитиш обйекти қилишидәк тәбиитини васитилик һалда көрситип бәрди. Хәлқарадики уйғур давасиниң техиму көп саһәгә билинишигә әгишип дуняниң һәрқайси җайлиридики йәһудий тәшкилатлири нөвәттә уйғурлар һәққидә әң актип аваз чиқириватқан болуп, бу һәқтә сөз болғанда профессор дийвид баранович мундақ дәйду.

“өз бешимдин өткән ишларни сөзлисәм, мән бир йәһудий болуш сүпитим билән көплигән уйғурларни көргәнмән. Чүнки маңа уйғурларни тәтқиқ қиливатқили 20 йил болуп қалди. Бу җәрянда һес қилғанлирим шу болдики, уйғурларниң зиялийлири вә җаһан көргәнлири йәһудийларға нисбәтән иҗабий қарашта. Улар йәһудийларни өзлиригә охшаш зулумға вә езилишкә учриған бир қовм, дәп қарайду. Шуниңдәк йәһудийларниң миң йиллап тиришип ахирқи һесабта өзлириниң йоқатқан дөлитини әслигә кәлтүргәнликидәк мувәппәқийитини өзлири үчүн үлгә, дәп чүшиниду. Әмма уйғурларниң йеза-қишлақлардики маариптин мәһрум қалғанлири болса диний нуқтидин чиқиш қилип йәһудийларға сәлбий көздә қарайдикән. Мән турпанға барған вақтимда йезидики уйғур деһқанлар мениң кимликимни билгәндин кейин ‛вой бу җоһуткән! ‚ дейишип маңа шундақ тәрздә қариған. Һазир болса ислам дуняси толиму әпсуслуқ һалда уйғурлар мәсилисидә сүкүт қиливатиду. Әмма чәтәлләрдики уйғур паалийәтчиләр йәһудийларниң охшимиған хәлқаралиқ сорунларда уйғур даваси үчүн көкрәк керип ‍оттуриға чүшүватқанлиқини көрмәктә. Буму бәк һәйран қалғудәк иш әмәс. Чүнки өзлириниң қан-яшлиқ тарихида әсирләр бойи езилгән йәһудийлар һазир өз бешиға кәлгән күнләрниң уйғурларға келиватқанлиқини көрмәктә.”

Таң дәнхоң өзиниң кәсиптики әң йеқин дости қатарида көрүп кәлгән абләт абдурешид бәрқи лагерға елип кетилгәндин кейин униңға атап бир узун әслимә йезип чиққан һәмдә буни аввал хитайчә, кейинрәк инглизчә елан қилдурған. Шу әслимисидә у өзиниң абләткә болған һесдашлиқини ипадиләш билән биргә мәрһум уйғур шаири абдуреһим өткүрниң рубаийлирини хатимә орнида ишлитиду.

Үмид пәрқләндүрәр бизни шәйтандин,

Үмидсиз-шәйтан имиш бинәсип җандин,

Мәңгүлүк зулмәттә қалмас бу вәтән,

Үмидни үзмигин сән сүбһи таңдин.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.