Әдәбият ишқидин түрмә камириғичә: абләт абдурешит бәрқи вә “кесәк чайни байқут қилиш” һәрикити (3)

Мухбиримиз әзиз
2022.08.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Әдәбият ишқидин түрмә камириғичә: кәспдашлириниң нәзәридики абләт абдурешит бәрқи (1) Тутқундики шаир шинҗаң маарип институтиниң дотсенти абләт абдурешит бәрқи әпәнди.
Photo: RFA

 

1980-Йилларда уйғур диярида оттура мәктәп маарипини баштин кәчүргән уйғурларниң көп қисми дуня тарихи дәрсликидә сөзлинидиған “бостондики чай төкүш вәқәси” һәққидә аңлиғанлирини һелиһәм әслийәләйду. Америка тарихидики дәвр бөлгүч әһмийәткә игә бу вәқәдә биританийә империйәсиниң хитай вә һиндистан қатарлиқ мустәмликә районлиридин елип кәлгән чайлирини өзлириниң йәнә бир мустәмликә райони болған америка земинида баҗсиз сетиши, 13 шитаттики һәқ вә һоқуқ дәвагәрлиридин тәшкилләнгән “әркинлик оғланлири” тәшкилатиниң қаршилиқиға дуч кәлгән. Улар бу хил баҗсиз содиниң давам қилишиға наразилиқ билдүрүп, 1773-йили 16-декабир күни бостон шәһиридә намайиш қилған. Арқидинла қени қизип кәткән намайишчилар бостон пиристаниға тохтитип қоюлған чай тошуғучи парахотларға ямишип чиққан һәмдә ғайәт зор сандики сандуқлуқ чайларни деңизға төкүвәткән.

“бостондики чай төкүш вәқәси” дин илһамлинип қозғалған америка инқилаби шу вақиттики 13 шитатниң биританийә империйәсигә қарши чиқиши вә мустәқил болушни тәләп қилиши, ахирида биританийә импирийәсиниң һамийлиқидики американиң “америка қошма шитатлири” намидики мустәқил дөләт болуп қурулушиға йол ачқан. Аридин үч йил өткәндә, йәни 1776-йили 4-июл күни инқилап ғәлибә қилип, “мустәқиллиқ хитабнамиси” җакарланған һәмдә мустәқил америка дөлити рәсмий һалда дуняға кәлгән.

Әнә шу вәқәләрдин икки әсирдин көпрәк вақит өткәндә, йәни 1990-йилларниң оттурилири характер җәһәттә мушуниңға охшап кетидиған йәнә бир “чай вәқәси” уйғур диярида тәдриҗи һалда һәр саһә кишилириниң диққитини тартишқа башлиған иди.  Буниңда уйғурлар алдинқи 30-40 йилда изчил ичип кәлгән һәмдә “қара чай” яки “кесәк чай” нами билән тонулған чайларниң уйғурларниң турмушиға шу қәдәр сиңип кетиши, һәтта бир қисим кишиләрниң бу чайни селип тәйярлиған “әткән чай” ни ичип шама чайнимиған күни чай хумарини басалмас болуп қалидиғанлиқи, бу чайниң уйғур дияридики ғайәт зор базар муһитини шәкилләндүргән иди.

Хитай өлкилиридә бу чайларни ишләпчиқарғучи чай завутлири һәр йили бу базардин ғайәт зор пайда елип кәлгән болсиму, бу чайни хитайларниң қәтий ичмәйдиғанлиқи, әксичә униң уйғур дияри, тибәт, ичкий моңғул қатарлиқ җайлардила сетилидиғанлиқи бир қисим кишиләрдә һәйранлиқ пәйда қилған иди. Әмма 1994-йили тунҗи болуп бир қисим уйғур мойспитлири бу чайларниң тазилиқ өлчими, техиму муһими униң тәркибидики химийәви маддиларниң адәм бәдинигә еғир зиянларни елип келидиғанлиқини тәкитләшкә башлиған. Бу һәқтә сөз болғанда шу вақитлардики “қара чайни байқут қилиш” һәркитиниң актип иштракчилиридин бири, әйни вақиттики уйғур чай базирида тиҗарәт билән шуғулланған һәбибулла изчи шу вақитлардики әһвалларни қисқичә әсләп ‍өтиду.

Мәрһум уйғур зиялиси низамидин һөсәйинниң бивастә риғбәтләндүриши билән бир түркүм уйғур пидаилири “кесәк чайни паш қилиш” һәркитигә атланғанда абләт абдуришид бәрқиму бу сәпкә қошулған. Йәнә келип шу вақитта “кесәк чай” ниң химийәви тәркиби һәққидики илмий доклатниң ишләп чиқирилишиму буниң тоғра пикир икәнликини йәнә бир яқтин вастилик һалда көрситип бәргән. Бу һәқтә сөз болғанда һәбибиулла изчи бу һәқтики тәпсилатни қисқичә сөзләп ‍өтти.

Маддий испатлар толуқ топланған әһвалда абләт абдуришит бәрқи өзинииң йезиқчилиқтики талантини җари қилдуруп “қара чай вә уйғурларниң шаллаш еңи” темисида бир обзор мақалиси йезип чққан. Йәнә келип шу вақиттики хитай өлкилиридә нәшр қилиниватқан хитайчә гезит-жорналларда бир қисим хитай апторлар “кесәк чай” ниң адәм бәдинигә болған зийини һәққидә обзор мақалилири елан қиливатқан болғачқа, буларниң уйғурчә тәрҗимилири зор ғулғула қозғаватқанда елан қилинған бу мақалә кәң тарқалған. Һәбибулла изчи бу һәқтә тәпсилий мәлумат бәрди.

Уйғур пешқәдәмлири вә зиялилири башлиған “қара чайни байқут қилиш” һәркити тезла иҗтимаий үнүмгә еришип, “кесәк чай” ни базардин сиқип чқарған. Буниң билән уйғур чай тиҗаритигә кәң мәйдан ечилған. Бу омумий йүзлиниш болса хитай һөкүмитини сарасимгә селип қойған. Шу сәвәбтин буниң башқа иҗтима‍ий һәркәтләргә “тутруқ” болуп қелишидин сақлиниш мәқсидидә тездин бу һәркәткә “рәддийә бериш” кә өткән. Шундақла абләт абдуришит бәрқи “гуманлиқ шәхс” болуп ройхәткә елинған. Һәбибулла шу вақиттики әһвалларни әсләп өтти.

Әнә шу хил сәвәбләр түпәйлидин абләт абдуришит бәрқиниң паспорт елиши он-йигирмә йилға созулған икән. 2017-Йили у исраилийәдин қайтиш алдида аяли вә балисиниң паспорти алиқачан йиғивелинған болуп, абләтниң доктур-ашти хизмити билән шуғуллиниш җәрянида уларға чәт әлни көрситиш арзуси үзел-кесил бәрбат болған. Йәнә келип абләтниң чәт әлдә болуши түпәйлидин униң аилисидикиләр “гөрүгә елинған” һесапта аһалилар комитетиниң түгимәс сорақлиридин халий болалмиған. Бу ишлардин хәвири болған абләт “вәтәндикиләрниңму бизгә еһтияҗи бар” дегән қаришида чиң турғиничә, достлириниң чәт әлдә қелиш һәққидики шунчә күчлүк тәвсийәлирини рәт қилип үрүмчигә қайтқан. Тирагедийә әнә шундақ башланған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.